دره ناخی. [ دَ رِ ] ( اِخ ) دهی است از دهستان اورامان بخش زراب شهرستان سنندج. واقع در 27هزارگزی شمال باختری زراب و 2هزارگزی خاور راه اتومبیل رو مریوان به زراب، با 150 تن سکنه. آب آن از چشمه و راه آن مالرو است. ( از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 5 ).
💡 زبان بتسی زبان مردم بتسی است که جزء گروههای اقلیت قفقازی هستند. این زبان بخشی از خانواده زبانهای ناخی، از زبانهای قفقازی است. زبان بتسی دارای ۲٬۵۰۰ تا ۳٬۰۰۰ گویشور است (در سال ۱۹۷۵).
💡 دره ناخی، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان سروآباد در استان کردستان ایران است.
💡 بسیاری از زبانها یا مردمان باستان در جنوب قفقاز، که هویتشان مبهم است توسط پژوهشگران زبان قفقازی به عنوان ناخی فرض شدهاند. هیچکدام از ادعاهایی این چنینی اثبات نشده است؛ و اکثراً براساس مکانشان به عنوان ناخی طبقهبندی شدهاند.
💡 زبانهای ناخی از نظر تاریخی به عنوان یک خانواده مستقل قفقازی شمال مرکزی طبقهبندی میشوند، اما در حال حاضر به عنوان شاخهای از خانواده قفقازی شمال شرقی محسوب میشوند. عقیده بر این است که بین ۵ تا ۶ هزار سال قبل این خانواده زبانی جدا شده است.ل فلز آز
💡 زبان مردم تسنری در گرجستان قدیم، توسط بسیاری از مورخین ناخی دانسته شده است که براساس نام مکان، موقعیت جغرافیایی و اطلاعاتی نظیر این است.
💡 زبان بتسی تنها به صورت گفتاری به کار میرود و در نوشتار مردم بتسی از زبان گرجی استفاده میکنند. این زبان توسط دو عضو دیگر خانواده زبانهای ناخی، یعنی چچنی و اینگوشی، قابل درک نیست.