توحید در عرفان

[ویکی اهل البیت] این صفحه مدخلی از دانشنامه جهان اسلام است
نظر عارفان درباره توحید مبتنی بر نظریه وحدت وجود و نظریه تجلی و ظهور نزد ایشان است. مراد از توحید به رغم اختلاف در تعابیر و نحوه تفصیل مراتب آن، عبارت است از نفی وجودهای اعتباری و مقید و کثیر و اثبات وجود حقیقی و مطلق و یگانه حق تعالی از حیث ذات و صفات و افعال.
در عین حال باید توجه کرد که نزد عارفان، نفی وجود غیرخدا به معنای نفی خلق نیست بلکه مراد این است که با مشاهده وجود حقیقی، از صور جمیع موجودات و تعیّنات و کثرات آنها، به عنوان موجودات حقیقی مستقل و قائم به خود، قطع نظر شود زیرا وجود موجودات اعتباری است؛ آنها مظاهر حق اند و به وجود حق موجود و بدون او معدوم اند و وجود حقیقی فقط حق تعالی است.
از این رو گفته اند توحید یکی شدن دو چیز، یا دو وجود را وجود واحد کردن است و آن دو چیز حق و خلق یا به تعبیر دیگر واجب و ممکن اند. توحید حقیقی، مشاهده حق با خلق و مشاهده خلق با حق است چنانکه نه حق حجاب خلق شود و نه خلق حجاب حق گردد. به گفته ابن عربی در الفتوحات المکیه آنچه حق تعالی بر موحد واجب و ضروری میداند این است که خدا را از حیث هویتش یگانه بداند و نیز بداند که اگرچه مظاهر متعدد و کثیرند، ظاهر (=حق تعالی) تعدد ندارد و یگانه است.
عارفان با نظر به احوال و مقامات و مراتب سیر و سلوک، توحید را مقصد اقصا و مطلب اعلا دانسته و تمام مقامات و احوال را، راهها و اسباب و مقدمات رسیدن به توحید نامیده اند. خواجه عبداللّه انصاری در منازل السائرین (ص 135ـ139)، در باب دهم از ابواب ده گانه قسمِ نهایات که قسم آخر مقامات است، به بیان توحید پرداخته است.
بدین ترتیب وی توحید را آخرین مقام در سیر الیاللّه میداند که سالک با طی مقامات پیشین بدان نایل میگردد. همچنین به بیان برخی دیگر،، توحید اصل در سلوک است و علم معامله (علم احکام شرعی که خلق برای نیل به ثواب و پاداش بدان دست می یازند، در برابر علم مکاشفه؛ جز با تحقق آن تمام نمی گردد.
ابن عربی و برخی از شارحان وی، توحید را همان صراط مستقیم دانسته اند که سالک هدایت به آن را از خداوند می طلبد، زیرا توحید طریق سلیم به سوی خدا و راه مستقیم خالی از انحراف و کجی به سوی خشنودی اوست. سید حیدر آملی گفته است که کل وجود بر توحید واقع و مشتمل بر مراتب آن است.
تمام موجودات بر فطرت توحیدند و توحید، غایت خلقت ایشان است. حصول دین و کمال به حسب ظاهر و باطن موقوف و منوط به توحید حقیقی است و هدف بعثت انبیا و اولیا علیهم السلام، اظهار آن و دعوت خلق به آن است.

💡 اگر نه نغمه توحید بود زیور گوش زبان هستی بود از بیان او الکن

💡 نیست جز عارف توحید و تو زیبنده تاج نیست جز بنده سر تو سزاوار کمر

💡 ز چشم دل نظر کن دید جانان تو اوئی این بود توحید جانان

💡 چو بیچونم ز خود توحید گویم که جز دیدار خود چیزی نجویم

💡 سِرّ توحید توان گفت به هشیاران؟ نی بتوان گفت اگر مجلس مستان باشد

💡 یکران کز آسمان بخاک نهد ناف در تک توحید از مهابت رانم