بهانه بسیچ

واژه «بهانه‌بسیچ» یا «بهانه‌بسیج» در زبان و ادبیات فارسی به شخصی گفته می‌شود که پیوسته بهانه‌جویی می‌کند و برای هر کار، سخن یا رفتار، عذری تازه و ایرادی جدید می‌آورد. این ترکیب در اصل معنایی نزدیک به «بهانه‌جو» دارد و برای توصیف افرادی به کار می‌رود که هیچ موضوعی را به‌سادگی نمی‌پذیرند و همواره در جست‌وجوی دستاویزی برای مخالفت، ایرادگیری یا طفره رفتن هستند. در متون کهن فارسی، این واژه بیشتر جنبه ادبی و اخلاقی داشته و برای نکوهش خصلت عیب‌جویی و سخت‌گیری بی‌دلیل استفاده می‌شده است. «بسیچ» یا «بسیج» در این ترکیب مفهوم فراهم آوردن و آماده کردن را نیز در خود دارد و در کنار «بهانه» حالتی می‌سازد که گویی فرد همیشه بهانه‌ای آماده و مهیا در اختیار دارد. این تعبیر معمولاً درباره انسان‌هایی به کار می‌رود که ذهنی بدبین، سخت‌پسند یا ناسازگار دارند و به جای توجه به اصل موضوع، به دنبال ایراد و بهانه هستند. در ادبیات فارسی چنین واژه‌هایی اغلب برای بیان ویژگی‌های اخلاقی انسان و نقد رفتارهای ناپسند اجتماعی استفاده شده‌اند. معنای این ترکیب علاوه بر بهانه‌جو بودن، نوعی خرده‌گیری مداوم و نارضایتی دائمی را نیز در خود پنهان دارد. از نظر زبانی، «بهانه‌بسیچ» از ترکیب دو واژه مستقل ساخته شده و نمونه‌ای از ترکیب‌های توصیفی در فارسی کهن به شمار می‌آید. امروزه این واژه کمتر در گفتار روزمره دیده می‌شود، اما در متون ادبی و شرح اشعار قدیمی هنوز قابل مشاهده است و همان مفهوم فرد بهانه‌گیر و عیب‌جو را می‌رساند.