ابن خزیمه

[ویکی فقه] اِبْن ِخُزَیْمه، ابوبکر محمد بن اسحاق سُلَمی، ملقب به امام الائمه (۲صفر ۲۲۳-ذیقعده ۳۱۱/ ۱۱ژانویه ۸۳۸ -فوریه ۹۲۴)، محدث و فقیه نیشابوری بود.
استماع وی از اسحاق بن راهویه (د ۲۳۸ق ) نشان می دهد که پیش از ۱۵ سالگی در نیشابور تحصیل را آغاز کرده است. وی در حوالی ۲۴۰ق برای کسب دانش از آن جا به مرو و مروروذ رفت و به ری، بغداد، کوفه، بصره، عبّادان (آبادان کنونی )، جزیره ابن عُمَر، شام، قاهره، اسکندریه و حجاز نیز سفر کرد. همچنین گفته شده که در رجب ۳۰۰ در گرگان بوده است. وی در این سفرها در ضمن فرا گرفتن حدیث و فقه، به نقل حدیث نیز می پرداخت. ابن خزیمه از محدثان صاحب نام است و رجال شناسانی همچون ابن ابی حاتم، دارقطنی و ابن حبّان وی را موثق شمرده و برخی بر تبحر وی در حدیث تأکید کرده اند.

💡 نصر بن علی جهضمی، یکی از علماء عامه (اهل سنت) در نقل روایت است که در سال ۲۵۰ ه‍.ق از دنیا رفته‌است. وی از جمله استادان و مشایخ ترمذی بوده‌است که در تشکیل شخصیت وی تأثیر بسزایی داشته‌است. او همچنین از مشایخ و اساتید ابن خزیمه، ابوزرعه رازی و ابن ماجه نیر بوده‌است. در تاریخ زندگانی وی آمده‌است که به سبب نقل یک روایت در فضیلت حسن مجتبی و حسین بن علی، توسط متوکل عباسی به هزار ضربه شلاق محکوم شده‌است. متن روایت: «مَنْ احَبَّنی، وَ احَبَّ هذَیْنِ، وَ اباهُما، وَ امَّهُما کانَ مَعی فی دَرَجَتی یَوْمَ الْقِیامَةِ.» (کسی که دوستدار من و این دو و پدر و مادرشان باشد در روز قیامت در کنار من خواهد بود) بوده‌است. پس از آنکه ۵۰۰ ضربه شلاق خورد، مردی شفاعتش را نزد متوکل برد و تصریح کرد که نصر از اهل سنت است و شیعه نمی‌باشد. به این جهت متوکل از باقی شلاق‌ها صرف نظر کرد و وی را بخشید.

💡 بر اساس طبقه‌بندی آلبانی از دانشمندان حدیثی اهل سنت، احادیث او در درجه حسن درجه‌بندی می‌شود. اهمیت او در یکی از روایاتی است که اهل سنت در جواز امامت زنان در نماز جماعت استناد می‌کنند. بر اساس روایتی که به او منسوب است، برخی از دانشمندان سنی به جواز امامت زنان در نماز برای زنان و حتی به عقیده برخی دیگر از فقهای اسلامی در شرایطی خاص، جماعت مختلط را نیز عهده‌دار بشوند که نظر اندکی از جماعت حنبلی مذهب است. در متن این روایت آمده‌است که ام ورقه اجازه دارد برای اهل خانه خود امامت جماعت کند. این روایت در منابعی چون سنن ابی‌داود، صحیح ابن خزیمه و سنن کبری گزارش شده‌است. آنچه از این روایت به طور قطعی ثابت می‌شود، یکی از پیش‌نمازان بودن ام ورقه در تاریخ اسلام است. به گزارش حدیثی که در السنن الکبری گزارش شده است، ام ورقه برای خود موذنی در منزل داشت. تمام منابع سنی جز ابوبکر بن ابی شیبه در المصنف و دارقطنی، پس از گزارش روایات مربوط به ام ورقه، از مساله فقهی جواز امامت سخن به میان آورده‌اند؛ با این تفاوت که برخی تاریخ او را نیز گزارش کرده‌اند و برخی تنها به مساله فقهی موجود در حدیث استناد کرده‌اند. این روایت در مجامع روایی مورد انتقادهایی نیز قرار گرفته‌است و برخی از منابع شیعی چون تهذیب الاحکام، تهذیب الکمال و خلاصة التهذیب به مساله تشتت در سند این روایت پرداخته‌اند و در اعتبار آن تشکیک کرده‌اند.