بته جقه

( ~. جِ قُِ ) [ فا - تر. ] (اِ. ) نقشی زینتی شبیه سروی خمیده که بیشتر در صنعت قالی بافی، ترمه، زردوزی و مانند آن به کار می رود.

نوعی نقش به شکل سرو خمیده که بر روی پارچه، فرش، و مانندِ آن به کار می رود.

بُتِّه جِقّه
بُتِّه جِقّه
(یا: بُتّه کشمیری؛ بُتّه تِرمه) نقش مشهور ایرانی از درخت سروِ سَرْخَم. بُتّه جِقّه در نواحی مختلف به انواع گوناگون تقسیم می شود. گاه آن را با اسلیمی ها و ختایی ها و بُتّه جِقّه های کوچک تر می آرایند. انواعِ بُتّه جِقّه را معمولاً به نام ناحیۀ آن، مثلاً بُتّۀ حاجی آباد یا بُتّۀ همدان، می شناسند. این نقش در فرش ها و پارچه ها و در بیشتر هنرهای تزیینی ایرانی، همچون خاتم کاری، ترمه دوزی، قلمکاری، زری بافی، زری دوزی، قلمزنی، مینیاتور، تذهیب و کاشیکاری به کار می رود. در طرحِ تاج ها و نیم تاج های پادشاهان نیز اشکالی از بُتّه جِقّه دیده می شود. مشهورترین نمونه های بُتّه جِقّه تیغه های عَلَمْ نشان (عَلَم)های عزاداری هاست.

نقشی زینتی شبیه سروی خمیده که بیشتر در صنعت قالی بافی، ترمه، زردوزی و مانند آن به کار می‌رود.

💡 برای ترمه‌بافی از ابریشم و پشم مرغوب با الیاف بلند استفاده می‌کنند. نخ‌ها با رنگ‌های گیاهی و مواد مصنوعی طبیعی، و بیشتر به رنگ‌های عنابی، قرمز، سبز، نارنجی و مشکی رنگرزی می‌شوند. برخی از نقش‌های متنوع ترمه بافی عبارتند از بته جقه، گل‌های شاه عباسی، بته خرقه، شاخ گوزنی، امیری، راه راه (محرمات)، بته سروی و بته بادامی.

💡 اصل و منشأ طرح ایرانی بته جقه را برگرفته از آتش مقدس، به کاج، به نخل، به بادام، به گلابی و همچنین به کیسه چرمی، به شکل مشت بسته و حتی به شیارهایی که برحسب اتفاق رودخانه جومنا در مسیر خود از دره کشمیر به جلگه هندوستان ایجاد می‌کند، تشبیه کرده‌اند. نیز سرآغاز آن را هنر ایلامی–آشوری و سرانجام آن را هنر هخامنشی دانسته‌اند.

💡 از نقوش رایج در این هنر می‌توان به "حصیر دوزی، توردوزی، خامه کشی، بته جقه ای، نرگسی، گلی، نقوش ستاره ای، نقوش هندسی، انواع گره‌ها، خطوط منحنی، الگوهای مختلف تخم خربزه یا دم ماهی و غیره اشاره نمود که حصیر دوزی و بته جقه ای معمولاً در وسط و بقیه نقوش در اطراف دوخته می‌شوند.

💡 بته در طرح فرش استفاده می‌شود و همراه با خطوط اسلیمی برای ارتباط دادن بته‌ها به همدیگر به ویژه در بته جقه کاربرد دارد. اندازه و شکل و سطح بته و بزرگی و کوچکی نقش آن در قالی‌های نواحی گوناگون متفاوت است و خطوط تزیینی فرعی که در آن به کار برده شده نام‌های مختلف به طرحهای آن داده‌است است.

💡 علاوه بر اینها نقشهای بته‌ای را می‌توان براساس اسم آن‌ها مانند بته جقه، بته ترمه، هشت بته و… تقسیم‌بندی کرد اما ساختار و ترکیب بندی آن‌ها همان چهار دسته بالا می‌باشد.

💡 افزون بر همه گفته‌های بالا دربارهٔ این درخت، سرو همواره جزو مهم‌ترین عناصر دیداری در هنرهای تجسمی بوده‌است. بسیاری از الگوهای طراحی به ویژه در دستبافت‌های اقوام گوناگون برگرفته از طرح این درخت است که مهم‌ترین آنها طرح بته جقه می‌باشد که طرحی انتزاعی از سرو است و به آن سرو خمیده نیز گفته می‌شود.