اثولوجیا

اثولوجیا. [ اَ ] ( اِخ ) ( ازیونانی ثِئولوگیا، بمعنی الهیات ) میامِر. نام کتابی از فلوطینس که نزد مسلمین معروف به شیخ الیونانی است و آن شامل کتاب چهارم تا ششم تاسوعات است و بعض از قدما بغلط این کتاب را به ارسطو نسبت کرده اند. و رجوع به ثأولوجیا شود.

نام کتابی از فلوطینس

اُثولوجیا
کتابی عربی در فلسفۀ نوافلاطونی. اثولوجیا معرّب Theologia یونانی به معنی ربوبیات و الهیات است. این اثر در تاریخ تفکر اسلامی به ارسطو منسوب بوده و از این رو همواره تلاش هایی در تطبیق محتوای آن با سایر آثار ارسطو صورت پذیرفته است؛ مانند تدوین الجمع بین رأیی الحکیمین فارابی. درپی تتبع والنتین رُزه در ۱۸۸۳ نمایان شد که این اثر ترجمۀ بخشی از تقریراتکتاب انئادهایا همان تُساعات یا تاسوعات فلوطین به قلم فرفوریوس است که ابن ناعمۀ حمصی آن را به عربی ترجمه کرده بود. اثولوجیا مشتمل بر دَه «میمر» است: معنای نفس، چگونگی وجود نفس پس از مرگ، تجرّد نفس، عظمت جهان عقل و زیبایی های آن، حقیقت آفریدگار و چگونگی آفرینش، وجود ستارگان، وجود نفس شریفی که به عالم هبوط کرده، ماهیت آتش، ماهیت نفس ناطقه، علت اولی و مبدعات. بر بخش هایی از اثولوجیا، ابن سینا در بخشی بازمانده از کتاب انصاف و قاضی سعید قمی (چاپ شده در منتخبات آثار حکمای الهی ایران، جلد سه) حاشیه نگاشته اند. ترجمه و تعلیقی قدیمی از علی قلی بن قرچقای خان بر این اثر دردست است که با ترجمۀ حسن ملکشاهی به ضمیمۀ متن آن منتشر شده است (۱۳۷۸ش). متن اثولوجیا نخستین بار در حاشیۀ قبسات میرداماد چاپ سنگی شد (۱۳۱۵ق).

💡 افزون بر آنکه ابن سینا آثار افلاطون، ارسطو، اقلیدس، بطلمیوس، اسکندر افرودیسی و فرفوریوس و … را به تنهایی یا نزد استاد خوانده بود، در تألیفات خود از آنها فراوان استفاده کرده‌است. عناوین کتب فلسفی ابن سینا و حتی برخی فصل‌های آن‌ها متأثر از آثار ارسطو و شارحان اوست. او گرچه افلوطین را از ارسطو متمایز نساخته بود، از طریق اثولوجیا که آن را به اشتباه به ارسطو منسوب می‌کردند، ولی در واقع فشرده‌ای از تاسوعات افلوطین بود، از او نیز بهره‌های فراوان برده‌است. گرچه استفاده‌های ابن سینا از آثار فیلسوفان یونانی و یونانی مآب پیش از اسلام چشمگیر است، نباید فراموش کرد که او به تکرار آراء آنان بسنده نکرده، بل افزون بر آنکه تقریرهای تازه ای از بسیاری مباحث آنها به دست داده‌است، به اصلاح و تکمیل آنها پرداخته و ابتکارات پرشماری نیز داشته‌است.

💡 الخیر المحض، یا الایضاح فی خیر المحض تلخیص و اقتباسی به زبان عربی از مبادی الهیات پروکلس است که در سنت اسلامی اشتباهاً به ارسطو نسبت داده شده‌است. نسخهٔ یونانی‌ای از این کتاب در دست نیست و بنابراین برخی محققان مانند بدوی معتقدند این کتاب در اصل به عربی تألیف شده‌است. ابن‌ندیم از کتابی به عنوان الخیر الاول هم نام می‌برد که به عقیدهٔ برخی همین کتاب است. این کتاب در کنار دیگر کتاب منسوب به ارسطو، اثولوجیا، از منابع عقاید نوافلاطونی در فلسفهٔ اسلامی بوده‌است و ترجمهٔ لاتین آن به نام کتاب علل (Liber de Causis) در اروپا رواج داشته‌است. اولین کسی که پی برد این کتاب از ارسطو نیست بلکه تلخیصی است از مبادی الهیات توماس آکویناس بود.