کتاب «اسباب النزول قرآنی، تاریخ و حقایق» به تحلیل و بررسی مستندات تاریخی پیرامون «اسباب نزول» آیات قرآن کریم اختصاص دارد. نویسنده در این اثر، موضوع اسباب نزول را از منظر مکتب تشیع مورد کنکاش قرار داده و به این پرسش اساسی پاسخ میدهد که چرا عالمان شیعه در ادوار گذشته، کمتر به این دانش بهصورت مستقل پرداختهاند. به باور نویسنده، هرچند اختصاص بابی مجزا به اسباب نزول، محصول اندیشه و سنت تفسیری اهل سنت است، اما این بدان معنا نیست که در مکتب اهل بیت علیهمالسلام به این مقوله توجهی نشده باشد؛ بلکه روایات تفسیری شیعه، این موضوع را در دل خود جای داده و هرگز بهصورت جدای از سایر روایات تفسیری مدون نگشته است.
نویسنده با استناد به سیره پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و ائمه هدی علیهمالسلام، اهتمام ویژه آن بزرگواران به تبیین اسباب نزول را یادآور میشود و دیدگاه کسانی را که مدعی بیتوجهی ایشان به این دانش هستند، مردود میداند. وی تأکید میکند که بذر اولیه بحث از اسباب نزول توسط خود پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم افشانده شد و حضرت بر آگاهیبخشی به مسلمانان در این زمینه عنایت ویژهای داشتند؛ اگرچه این اهتمام به معنای تدوین نظاممند و مستقل این دانش نبود، بلکه بیشتر به صورت اشارات و تبیینهای موردی بود که راه را برای تکمیل آن توسط مفسران پسین هموار میساخت. در ادامه، نویسنده به نقش برجسته امام علی علیهالسلام در بازگویی اسباب نزول اشاره کرده و از احتجاجات متعدد آن حضرت با استناد به این اسباب، پرده برمیدارد.
در بخشی دیگر از کتاب، دوره استقلال علمی اسباب نزول از سایر روایات تفسیری بررسی شده و از ابنجریر طبری بهعنوان نخستین مفسری یاد میشود که به این امر مبادرت ورزید. نویسنده در عین حال تصریح میکند که در مکتب تشیع، با وجود تدوین دانش اسباب نزول در عصر حضور ائمه علیهمالسلام، منابع مستقل و مدونی که صرفاً به این موضوع پرداخته باشند، پدید نیامد. در پایان، دیدگاههای عالمان معاصر شیعه و اهل سنت درباره اسباب نزول مورد نقد و بررسی قرار گرفته و گستره و قلمرو این دانش با نگاهی نوین تحلیل میشود.
