تاریخ غازانی

تاریخ غازانی. [ خ ِ ] ( ترکیب وصفی، اِ مرکب ) تاریخ ایلخانی. حسن تقی زاده در کتاب گاه شماری آرد:... بقول مشهور از 13 رجب سنه 701 هَ. ق. موافق اول حمل و اول فروردین ماه جلالی سنه 225 جلالی شروع میشود. در نزهت القلوب نیز اول محرم سال 740 هَ. ق. را معادل 24 تیرماه جلالی سنه 261 و 24 تیرماه سنه 38 غازانی می شمارد که بنابر آن باز مبداء بسنه 701 هَ. ق. ولی بتاریخ جلالی سنه 224 میافتد. لکن در تاریخ وصاف که تألیف آن مقارن همان زمان ایجاد تاریخ غازانی بود در ص 404 روز 22 رجب سنه 702 هَ. ق. را آغاز سنه 694 خراجی و سنه سوم خانی غازانی میشمارد و در ص 435 گوید: «ابتدای سنه احدی خانی مطابق سنه اثنین و تسعین و ستمائة الخراجیه » و از این قرار مبداء تاریخ بدوم ماه رجب سنه 700 هَ. ق. میافتد که مطابق آغاز سال 223 جلالی میشود و این فقره با آنچه در اکثر تقویم های این عصر ثبت است هم موافقت دارد چه مثلاً امسال را ( 1314 هَ. ش. ) مطابق 857 جلالی و 634 ترکیه ناقصه غازانیه ثبت می نمایند که مبداء بهمان سنه 223 جلالی میرسد و ظاهراً باید قول تاریخ وصاف را ترجیح داد.
سالهای این تاریخ شمسی است و در واقع عیناً نظیر تاریخ جلالی است فقط با فرق در مبداء تاریخ و هر ماه و هر روز از سالهای آن نیز عیناً همان ماه و همان روز از سالهای جلالی است و چنانکه از تطبیق نزهت القلوب دیده میشود و چون این تاریخ و سال و ماه را برای امور دولتی استعمال میکردند و برای امور مذهبی تاریخ هجری قمری معمول بود لهذا یکی شمسی و دیگری قمری با مبداء تاریخ مختلف حساب شده و تصادمی با هم نداشتند و چون مبداء یکی نبود اختلاف بین آنها باعث اشتباهات و اختلال حساب نمیشد. چنانکه گفته شد اسامی ماهها در این تاریخ همان اسامی ماههای ایرانی بوده و در نزهت القلوب تصریح میکند بر اینکه سال غازانی ماههای مخصوص یا اسامی دیگر ندارد ولی بعدها در تقویم ها دیده میشود که ماههای سال غازانی را به اسامی ترکی ثبت کرده اند و حتی در شرح ملا مظفر جنابذی ( گنابادی ) بر بیست باب عبدالعلی بیرجندی درضمن تقویمی که برای سنه 1005 هَ. ق. ساخته بهمین نحو عمل کرده است. عمل «ازدلاق » ظاهراً بعد از تأسیس تاریخ غازانی بکلی فراموش نشد و از اینکه عثمانیها از اواخر قرن یازدهم هجری به این طرف آن را مرتباً مجری داشتند معلوم میشود که قبل از آن یا در خود آن مملکت و یا بعضی ممالک دیگر اسلامی ولی بطور نامرتب مجری بوده و یا چون بکلی از خاطرها نرفته بود دولت عثمانی آنرا... احیا نمود. ( از گاه شماری تقی زاده صص 163 - 164 ). رجوع به تاریخ ایلخانی شود.

تاریخ ایلخانی.

💡 جامع‌التواریخ یا تاریخ رشیدی یا تاریخ غازانی، از آثار ارزشمند و کهن تاریخی به زبان فارسی دربارهٔ تاریخ، اسطوره‌ها، باورها و فرهنگ قبایل ترک و مغول و همچنین تاریخ پیامبران از آدم تا محمد پیامبر اسلام، تاریخ ایران تا پایان دورهٔ ساسانیان و سایر اقوام است که توسط رشیدالدین فضل‌الله همدانی سیاستمدار و تاریخ‌نگار ایرانی در اواخر سدهٔ هفتم خورشیدی/اوایل سدهٔ ۸ قمری و سدهٔ ۱۴ میلادی نگاشته شده است.

💡 آنچه نویسندگان مسلمان دوره‌های بعد دربارهٔ اوغوزخان و بیست و چهار قبیلهٔ اوغوز نقل کرده‌اند، از تاریخ غازانی است، به‌خصوص مورد تواریخ آل سلجوق، که مؤلف آن بلندپروازی‌های خیالی چنگیزخان را از تاریخ غازانی گرفته و فقط اوغوزخان را به جای چنگیزخان نهاده، نمونهٔ خوبی از این اقتباس است. یک دانشمند ترک که در اثر این تحریف دچار اشتباه شده نظر داده است که «مجموعهٔ قوانین ترکان اوغوز» «مبنای یاسای معروف چنگیزخان» را برای ما به جای گذارده است. همچنین میان تُرکمانان دریای خزر، اوزخان (به جای اوغوزخان) تا سدهٔ نوزدهم میلادی به عنوان جد قوم‌شان معروف بود. المسعودی مورخ و جغرافی‌دان عرب می‌نویسد که ترک‌های اوغوز ساکن ینگی‌کند (شهری در نزدیکی سیر دریا) از سایر ترک‌ها به واسطه شجاعت در نبرد، چشم‌های تنگ و کوچکی قامتشان متمایز می‌شوند.