بیگلربیگی

بیگلربیگی. [ ب َ / ب ِ ل َ ب َ / ب ِ ] ( ترکی، اِ مرکب ) بکلربگی. بیکلربیکی. در تعلیقات تذکرةالملوک که کتابیست در سازمان حکومت صفویه از مستشرق شهیر مینورسکی آمده است که: بیگلربیگیان حکامی بودند که از پایتخت تعیین می گشتند اما گاه در مورد بخصوص این سمت موروثی بود. در خاتمه کتاب تذکرة الملوک فهرست تفصیلی از بیگلربیگیان و حکام زیردست آنان بدست می دهد و قزوین را یکبار مقر حکومت بیکلربیکی یا بیگلربیگی نشین بیان کرده است. ( سازمان حکومت صفویه ص 78 ). کسی که رتبه اش فوق همه است و بلافاصله پس از صدراعظم است و عده ای از لشکریان زیردست او هستند او را بیگلربیگی می نامند و در موقع غیبت شاه نایب السلطنه است. ( سازمان حکومت صفویه ص 139 ). در دوره صفویه ( مخصوصاً از عهد شاه عباس اول صفوی ) عنوان حکام ولایات که از مرکز تعیین میشدند و در بعضی موارد سمت آنها موروثی بود. بیگلربیگی اصفهان در عهد صفویه مقام بسیار مهمی داشته و بعد از صدراعظم یا اعتمادالدوله از همه اجزای درخانه معتبرتر بشمار می آمده است و در بعضی مواقع بهنگام غیبت پادشاه در حکم نایب السلطنه بوده. در اواخر عهد صفویه قلمرو سلاطین مزبور دارای چهار والی مستقل و سیزده بیگلربیگی بوده است. در اوایل عهد قاجاریه نیز مثل عهد صفویه بیگلربیگی عنوان حکام ایالات بوده و از جانب سلطان انتخاب میشده است و لیکن بعدها بیگلربیگی در ولایات دارای مقامی مستقل از مقام والی و حاکم و پایین تر از آنها بوده و مثلاً در آذربایجان در رأس اجزای حکومت شهر بوده است این عنوان در نزد ترکان عثمانی بصورت «بیلربی » مترادف میر میران و مخصوص عنوان والی ولات بزرگ بوده است. ( از دائرة المعارف فارسی ).

= بیگلربیگ

مقام و منصب بیگلربیگ

بیگْلَرْبِیْگی
(یا: بیکلربیکی) مقام و منصب بیگلربیک، حاکمی که از پایتخت تعیین می شد. واژه ای ترکی است و به امیران و حاکمان استان ها و ولایات اطلاق می شد که مقام آن ها در دوره های مختلف یکسان نبود. در دورۀ صفوی در ابتدا این عنوان مخصوص حاکمان استان های مهم بود، ولی در سال های بعد بیگلربیگی ها مهم ترین فرد پس از اعتماد السلطنه (صدراعظم) بودند. ظاهراً این اصطلاح در زمان شاه عباس اول صفوی باب شد؛ چون پیش از او این مقام را حاکم می خواندند. بیگلربیگی اصفهان در عهد صفوی مقامی بسیار مهم، و بعد از صدراعظم، و در مواقع غیبت شاه و صدراعظم در حکم نایب السلطنه بود. این سمت در مواردی موروثی بود. در اواخر دورۀ صفویه قلمرو سلاطین مزبور چهار والی مستقل و سیزده بیگلربیگی داشت. مقام بیگلربیگی در دوره های افشاریه و زندیه هم ردیف والی بود. در دورۀ قاجاریه نیز بیگلربیگی را پادشاه انتخاب می کرد، اما مقام او مستقل از مقام والی و حاکم بود و پایین تر از آن ها قرار داشت. در بسیاری از دوره های حکومتی، از اوایل عصر صفوی تا اواسط قاجار، غالباً میان بیگلربیگی و حاکم و نیز تقریباً میان بیگلربیگی و وزیر تفاوتی وجود نداشت. بیگلربیگی در مقام حاکم ایالت وظیفۀ فعالیت نظامی نیز داشت. اشتغال به این مقام را بیگلربیگی گری می گفتند. اصطلاح بیگلربیگی نشین به دومین بخش از تقسیمات کشوری، پس از ولایت، در دورۀ صفویه گفته می شد. ترکان عثمانی این مقام را بیلربی و ایرانیان میرمیران یا امیرالامرا می نامیدند.

[ویکی فقه] بِیْگْلَرْبِیْگی، عنوانی مرکب از بیگ (= امیر)، لَر (= نشانۀ جمع) و ی (= پسوند اضافۀ ترکی) به معنای امیر امیران، یا امیرالامرا می باشد.
واژۀ بیگ یا بگ در زبان ترکی پیشینه ای کهن دارد و در سنگ نبشتۀ اُرخُن و سایر سنگ نبشته ها و متون دیگر ترکی به کار رفته است و در آن دوران به معنای رئیس طایفه یا قبایل کوچک، کارگزار نظامی و اداری خاقان بوده، که بر اثر دگرگونی روابط اجتماعی تغییر معنی داده است؛ از جمله به معنای امیر، والی، شاهزاده، سلطان، شوهر، آقا، تازه داماد و نیز ایزد و استاد در متون مانوی نیز آمده است. بیگ از نظر آوایی نیز تغییراتی یافته، گاه به آغاز آن به پ و گ آخر آن به ک و ی تبدیل شده است. دربارۀ اصل این واژه که بی گمان غیرترکی و دخیل است، نظرهای گوناگونی ابراز شده است؛ حتیٰ برخی آن را برگرفته از واژۀ بَغ ایرانی باستان (=خداوند) دانسته اند، اما در واقع، این واژه از کلمۀ چینی پو (در چینی باستان: پَک؛ ) به معنای فرمانده ۱۰۰تن اخذ شده است که ترکان از روزگار باستان تحت تأثیر فرهنگ آنان بودند.
شکل های گوناگون بیگ
شکل های گوناگون بیگ از دیرباز همچون یک واژه، و گاه همراه نام های ترکی به زبان فارسی راه یافته است، مانند چغری بیک، طفرل بیک، بگتگین، بگتغدی، محمودبیک، بگتوزون، جیوش بک، قراچه بیک، بلکابک، آخربک، یغان بک و الغ باریک.
معنا و کاربرد بیگلربیگی
به نظر می رسد که اصطلاح بیگلربیگی در زبان ترکی و مغولی کاربردی نداشته، و در روزگار فرمانروایی سلسله های ترک در ایران، یا در قلمرو فرهنگی ایران ساخته شده است و بیش تر احتمال دارد که ترجمۀ یک اصطلاح فارسی و یا عربی دخیل در فارسی، و شاید ترجمۀ کلمه به کلمۀ امیرالامرا باشد که در دستگاه خلافت عباسی نخستین بار در ۳۲۴ق/۹۳۶م این عنوان و منصب به ابن رائق داده شد.
در دوران سلجوقیان و ایلخانیان
...

💡 بیگربیگ‌ها در زمانِ صفویان با لقب «خان» هم شناخته می‌شدند. ایشان قدرت اداری داشتند و می‌توانستند نیروهای محلی را کنترل کنند. در قرن هفدهم، قلمرو صفویان به ۱۳ بیگلربیگی تقسیم شده‌بود و شاهان صفوی می‌کوشیدند که قدرت بیگلربیگ‌ها را بکاهند اما نتوانستند.

💡 خانۀ صارم‌الدوله یا خانۀ زرشکیان خانه‌ای تاریخی در محلۀ فیض‌آباد کرمانشاه است که در نزدیکی تکیه بیگلربیگی قرار دارد. این خانه به دورۀ قاجار تعلق دارد و در سال ۱۳۸۲ به شمارۀ ۱۰۴۴۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

💡 در سال ۱۱۸۷ قمری امام‌قلی‌خان بیگلربیگی باغ و عمارتی در منطقه «سیرداغی» احداث کرد. محل باغ بربالای چشمه «خان‌بلاغی» انتخاب شده بود که چشم‌اندازی منحصر به فرد داشت. در سال ۱۲۵۸ قمری، ملک‌قاسم میرزا، این باغ را که متروک افتاده و عمارتش روبه ویرانی بود، تعمیر کرد.

💡 در دورهٔ صفویه قره‌باغ به مرکزیت گنجه یکی از بیگلربیگی‌های ایران بود. مقام بیگلربیگی که در سدهٔ دهم به‌طور موروثی به سران ایلات چادرنشین قزلباش می‌رسید، در قره‌باغ در اختیار یکی از شاخه‌های ایل قاجار بود. در این دوره محال خمسه ارمنی‌ها شامل دیزاق، ورنده، خاچین، چله‌برد و طالش و همچنین برکشاط و خان‌های ایل جوانشیر و اتوزیکی تابع این بیگلربیگی بودند.