بیرشک احمد

بیرَشْک، احمد (تهران ۱۲۸۵ـ۱۳۸۱ش)
بیرَشْک، احمد
مترجم و ریاضی دان و تقویم شناس ایرانی. دوره های تحصیلی را بدون معلم و تحت نظر خانواده آموخت. در ۱۳۰۸ش، در رشتۀ ریاضی دارالمعلمین عالی در تهران پذیرفته شد. در ۱۳۱۲ و پس از پایان تحصیل به استخدام «وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه» وقت درآمد و مدتی به شغل معلمی پرداخت. در ۱۳۲۱، برای تصدی مسئولیت رئیس کارگزینی دانشگاه تهران به این دانشگاه منتقل شد و از ۱۳۲۴ تدریس در دانشگاه را شروع کرد. در ۱۳۲۷، با عده ای از همفکران خود گروه فرهنگی هدف، یکی از معروف ترین مجموعۀ مدارس غیردولتی ایران، را تأسیس کرد. در ۱۳۴۱، مدت کوتاهی عهده دار مسئولیت معاونت وزارت فرهنگ وقت شد، اما دیری نگذشت که از این سمت استعفا و فعالیت خود را در مدیریت گروه فرهنگی هدف و نیز تألیف و ترجمه متمرکز کرد. در ۱۳۷۰، نیز بنیاد دانشنامۀ بزرگ فارسی را پایه گذاری کرد. در دوران زندگی خود آثار متعددی در زمینه های علوم، با گرایش ریاضیات و تاریخ علوم، ترجمه و تألیف کرد. تعداد آثار ترجمه ای او بالغ بر ۲۵ اثر است. در همین دوران، بیش از ۹۰ اثر نیز به تنهایی یا با همکاری مؤلفان دیگر تألیف کرد. از مهم ترین آثاری که ترجمۀ آن زیرنظر بیرشک آغاز شد مجموعۀ «زندگی علمی دانشوران» بود که در زمان حیات وی سه جلد از ترجمۀ فارسی آن منتشر شد.

[ویکی نور] «احمد بیرشک»، ریاضیدان و پژوهشگر تاریخ علوم ایرانی، در چهارم اسفند 1285، در تهران، دیده به جهان گشود.
وی در دوران کودکی، زبان و ادب فارسی را با کتاب گلستان و همچنین زبان فرانسوی را فراگرفت. پس از آن، به همراه پدر به مشهد رفت و در مدرسه احمدیه مشهد، پس از آزمونی که مدیر مدرسه از وی به عمل آورد، وارد کلاس چهارم شد، ولی پس از سه ماه به تشخیص معلم، به کلاس پنجم انتقال یافت. پس از مدتی، تحصیلات خود را در مدرسه آلیانس فرانسوی، با حضور در کلاس هفتم، ادامه داد.
پس از پایان دوره دبیرستان، در مهرماه 1308ش به دارالمعلمین عالی، در رشته ریاضیات وارد شد و پس از آن، به خدمت وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه درآمد. پس از آن نیز مدتی در ساری به تدریس ریاضی، فیزیک، علوم طبیعی و زبان از کلاس اول تا ششم متوسطه، مشغول بود. مدتی نیز رئیس اداره استخدام شهرستان ها در کارگزینی وزارت فرهنگ و مدتی رئیس کارگزینی دانشگاه تهران شد. وی در فروردین 1318 نشان دولتی درجه یک دانش را از دفتر ریاست جمهوری دریافت نموده بود. در سال 1321ش، پس از آنکه دانشگاه تهران از وزارت معارف جدا شد، وی به عنوان رئیس دانشگاه تهران برگزیده شد و در سال 1322ش مقاله معروف «نقد قانون دانشگاه» را به نگارش درآورد.
پس از آنکه در سال 1324ش دانشگاه تهران دوباره به وزارت معارف بازگردانده شد، منوچهر اقبال ریاست دانشگاه را برعهده گرفت و بیرشک از شغل اداری دانشگاه تهران کناره گیری کرده و به تدریس در پلی تکنیک و دانشسرای عالی مشغول شد. در این دو دانشگاه، وی به مدت 18 سال درس مناظر و مرایا (پرسپکتیو) را تدریس کرد. او در دانشسرای عالی، با استادانی چون غلامحسین رهنما، بدیع الزمان فروزانفر، شفق، دکتر لوئی لونگ، گابریل یاریئر، آشنا شد و از محضر آنها استفاده کرد. وی همچنین چندین بار برای مطالعه در مورد سیستم آموزشی به فرانسه، انگلستان و آمریکا اعزام شد.
در سال 1341ش در زمان وزارت دکتر پرویز ناتل خانلری، به معاونت وزارت فرهنگ رسید. وی همچنین با دانشگاه صنعتی شریف در ویرایش متون ریاضی و فیزیک همکاری داشت.
یکی از بزرگترین خدمات ایشان به جامعه فرهنگی ایران، بنیان گذاری مدارس هدف بود. او به همراه تنی چند از یارانش همچون احمد دیانی، احمد رضا قلی زاده، سید محمد قاضی نوری، علی متمدن، دکتر تقی هورفر و احمد انواری، در تاریخ دوم خرداد 1327 با سرمایه ای اندک، اولین مدرسه هدف (مخفف هنر، دانش و فرهنگ) را بنیان نهادند. گروه فرهنگی هدف، متشکل از چهار دبستان دخترانه و پسرانه و چهار دبیرستان تا سال انحلال یعنی 1358ش، بیش از شانزده هزار دانش آموز دیپلمه تربیت کردند. وی در سال 1370ش بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی را بنیان گذارد و تا سال 1377ش ریاست آن را برعهده داشت. در این سال وی با دریافت لوح تقدیر ریاست جمهوری به عنوان استاد نمونه شناخته شد و از دانشگاه شهید بهشتی دکتری افتخاری ریاضیات دریافت کرد.

💡 در ایران معروف‌ترین شیوه کبیسه‌گیری شیوه احمد بیرشک است؛ که با شیوهٔ رایج جهانی، در یکی از سال‌ها متفاوت است. ذبیح بهروز روش کبیسه‌گیری زیج حبش مروزی که بسیار متفاوت از دو شیوهٔ دیگر است را به عنوان روش درست توصیه کرده‌است. بسته به اینکه از چه روشی برای حساب کردن سال‌های کبیسهٔ قمری استفاده شود در بعضی سال‌ها، یک یا حداکثر دو روز اختلاف در تقارن با هجری قمری هلالی [حقیقی] پیش می‌آید.

💡 دو کتاب بالا اکنون در دست نیست. اما جنیفر مایکل در کتابش نقل‌قول‌هایی از کتب بالا می‌آورد. همچنین احمد بیرشک می‌نویسد: «از تعلیمات او این بود که همهٔ آدمیان سهمی از خرد دارند که بتوانند نظرهای صحیح دربارهٔ مطالب عملی و نظری به‌دست آورند، آدمیان برای هدایت شدن به رهبران دینی نیاز ندارند؛ درحقیقت دین زیان‌آور است و مسبب کینه و جنگ. نسبت به همهٔ مقامات همهٔ سرزمین‌ها شک داشت».

💡 احمد بیرشک از استادانی بود که با فاطمی در گروه خرد در تألیف کتاب‌های ریاضی دبیرستانی همکاری داشت. کتاب مکانیک استدلالی از آثار ایشان است.

💡 در کنار تقویم رسمی ایران، تقویم یا تقویم‌های حسابی ایرانی یا هجری شمسی نیز وجود دارند. یکی از آنها تقویم حسابی احمد بیرشک است که با تقویم رسمی ایران در کبیسه‌گیری تفاوت دارد. در تقویم رسمی، کبیسه‌گیری با تحویل حقیقی سال مشخص می‌شود و دارای سه دورهٔ بسیط ۲۹ساله، ۳۳ساله یا ۳۷ساله است و نظم تعریف شده‌ای در توالی دوره‌های سه‌گانه‌اش وجود ندارد.