القانون المسعودی

[ویکی نور] القانون المسعودی در علم هیئت و نجوم است و توسط ابوریحان بیرونی، در اوایل قرن پنجم هجری، به زبان عربی تألیف گردیده است. ظاهراً بیرونی، این کتاب را برای سلطان مسعود غزنوی نوشته است. این کتاب را می توان جامع ترین کتاب اخترشناسی اسلامی دانست که زمان های طولانی به عنوان کتاب درسی مطرح بوده است.
این کتاب، یک دانش نامه ی ستاره شناسی، جغرافیا، هیئت و ریاضی است و بهترین گواه بر موقعیت علمی دانشمندان ستاره شناس مسلمان در گذشته می باشد.
کتاب، در سه جلد تدوین شده است و مشتمل بر یازده مقاله می باشد. مقاله اول تا چهارم(به ترتیب مشتمل بر 11، 12، 10 و 26 باب) در جلد اول، مقاله پنجم تا هشتم(به ترتیب شامل 11، 11، 11 و 17 باب) در جلد دوم و مقاله نهم تا یازدهم(به ترتیب دارای 9، 13 و 12 باب) در جلد سوم گنجانده شده است.
اولین مقاله کتاب، در زمینه هیئت کلی موجودات جهان هستی، ذکر دلایل بر مبادی این فن (هیئت)، پی گیری دوائر سماوی و توصیف القاب آنها، تحدید ایام(اعم از شب و روز)، ذکر ماه و سال طبیعی و وضعی و... است.
دومین مقاله، درباره تواریخ سه گانه (هجری، یونانی و فارسی)، شناخت تواریخ دیگر غیر از سه تای مزبور، صیام نصاری و اعیاد آنها، و... است.

💡 در همان خلال که سلطان مسعود بر برادر غلبه می‌کرد، بیرونی کتاب فوق‌العاده مهم تحقیق ما للهند من مقوله مقبوله فی العقل او مرذوله که بر اساس مشاهداتش از مسافرت‌های هند نوشته شده است را در ۴۲۱ ه‍.ق/ ۱۰۳۰ م تکمیل کرد. در عهد سلطنت مسعود، شرایط بیرونی بسیار بهتر شد و سلطان جدید حمایت بیشتری از او نشان داد. نتیجتاً بیرونی دائرةالمعارف نجومی القانون المسعودی را به نام او تألیف کرد. او در ۴۲۷ ه‍.ق رساله‌ای دربارهٔ آثار زکریای رازی نوشت که در پایان آن، فهرست آثار خود را نیز ثبت کرده است. احتمالاً سفر کوتاهی به زادگاه خود، خوارزم، نیز در همین زمان داشته است زیرا اشاره کرده است که بعد از ۴۰ سال جستجو، موفق به یافتن جُنگی از آثار مانویان شده است. او در دوره سلطنت مودود بن مسعود (حکومت در ۴۳۳–۴۴۱ ه‍.ق) نیز از حمایت دربار غزنوی برخوردار بود. بیرونی دستور و الجماهر را به او تقدیم کرده است.

💡 قانون مسعودی یا القانون المسعودی فی الھیئة والنجوم یکی از تألیفات ابوریحان محمد بن احمد بیرونی است۔