عُمَرِ بن عَبدُالعَزیز (۶۲ـ۱۰۱ق در مدینه)، هشتمین خلیفۀ اموی بود که از سال ۹۹ تا ۱۰۱ هجری قمری حکومت کرد. وی به وصیت پسرعمو و سلف خود، سلیمان بن عبدالملک، به مقام خلافت رسید. دوران کوتاه خلافت او عمدتاً صرف اقدامات و اصلاحات داخلی گردید و بنیان حکومتش بر پایۀ عدل و داد استوار شد. از جمله مهمترین اقدامات وی در این دوره، لغو سنت ناپسند لعن حضرت علی (ع) بر منبرها بود که از زمان معاویۀ اول رواج یافته بود. همچنین، او برای دلجویی از سادات، منطقۀ فدک را به فرزندان حضرت فاطمه (س) بازگرداند و هزاران دینار را میان علویان تقسیم کرد، حقی که خلفای پیشین برای آنان قائل نبودند.
این خلیفه، اعمال زشت و غیرقانونی بنی امیه را تحت عنوان «مظالم» دستهبندی کرده و مانع از تکرار آنها شد. وی همچنین از پذیرش هدایای نوروز و مهرگان که پیش از آن رسم خلفا بود، سر باز زد. در حوزۀ سیاسی، عمر بن عبدالعزیز با رهبران خوارج به مناظره پرداخت و با اقناع آنها، از بروز قیامهای احتمالی جلوگیری نمود. او حاکمان ظالم و فاسد را از مناصبشان برکنار کرد و در راستای تسهیل امور اقتصادی، میزان خراج را کاهش داد و جزیه را از نو مسلمانان برداشت.
یکی از ماندگارترین اقدامات او، ترغیب تابعین به جمعآوری، ضبط و ثبت احادیث پیامبر اکرم (ص) بود؛ امری که پیش از آن توسط خلیفۀ دوم ممنوع شده بود. به روایتی، عمر بن عبدالعزیز را با زهر مسموم کردند که منجر به درگذشت وی شد. به دلیل همین اصلاحات و رویکرد عدالتمحورانه، ایشان به عنوان صالحترین و درستکارترین خلیفۀ اموی شناخته میشود.
