دیسم

دیسم. [ دَ س َ ] ( ع اِ ) روباه. ( از تاج العروس ) ( منتهی الارب ). || بچه روباه. ( منتهی الارب ) ( ناظم الاطباء ). || بچه روباه از ماده سگ. || بچه گرگ از ماده سگ. ( از تاج العروس ) ( منتهی الارب ). || مشفق و رفیق کار. داسم. ( از تاج العروس ). || خرس و یا بچه خرس. ( از تاج العروس ) ( منتهی الارب ). || بچه زنبور. ( از تاج العروس ). چوزه زنبور. ( منتهی الارب ). || تاریکی. || سیاهی. || نباتی است. ( از تاج العروس ) ( منتهی الارب ). نباتی است که آن را تاج خروس گویند. بستان افروز. بستان اپروز. ( ناظم الاطباء ) ( بحر الجواهر ).
دیسم. [ دَ س َ ] ( اِخ ) ابن ابراهیم کردی ملقب به ابوسالم. مادرش دختر یکی از رؤسای قبائل کرد آذربایجان و پدرش از اصحاب هارون الشاری حاکم آذربایجان بود. چون هارون شاری بقتل رسید و آذربایجان را یوسف بن ابوالساج تصرف نمود دیسم به او پیوست و مقام و منصبی بدست آورد بعد از ابوالساج نیز آذربایجان را بتصرف خویش درآورد. دیسم خارجی مذهبی بود و اغلب سربازان وی را اکراد و عده ای از دیلمیان وشمگیری تشکیل میدادند. وزیر او ابوالقاسم علی بن جعفر از مردم آذربایجان و از داعیان باطنیه ( اسماعیلیه ) بود. مرزبان بن محمدبن مسافر برای تصرف آذربایجان با دیسم درآویخت دیسم به ارمینیة گریخت مجدداً با سپاهی در خارج شهر تبریز با مرزبان گلاویز شد اما باز شکست خورد و به اردبیل گریخت و پس از محاصره طولانی تن بصلح داد آنگاه در سال 342 هَ. ق. دیسم به بغداد نزد معزالدوله رفت و از وی برای مقابله با مرزبان کمک خواست و چون مأیوس گردید بموصل نزد ناصرالدین بن حمدان رفت و او نیز دیسم را نا امید گرادنید و از آنجا نزد سیف الدوله بشام رفت و تا سال 344 هَ. ق. در آنجا بماند ولی بنا بدعوت اکراد مجدداً به آذربایجان بازگشت و پس از شکست از مرزبان به ارمینیه گریخت و بحاکم آن دیارپناهنده شد و حاکم ارمینیة بسبب ترس از مرزبان دیسم را تسلیم وی نمود و مرزبان او را بزندان افکند و چشمش را کور نمود و پس از مرگ مرزبان توسط طرفداران مرزبان بقتل رسید. ( از کامل ابن الاثیر ج 8 ص 150،198 ).
دیسم. [ دَ س َ ] ( اِخ ) نام ابوالفتح محمدبن المنیر لغوی صاحب قطرب. ( از تاج العروس ) ( منتهی الارب ).

💡 طولی نکشید که گسترش نفوذ دولت‌های دیلمی به سمت شمال‌غرب ایران، حیات حکومت دیسم را هم به چالش کشیدند. خطرناک‌ترین این دولت‌ها برای دیسم، سلّاریان بودند، شامل محمد بن مسافر، و فرزندانش مرزبان و وهسودان.[یادداشت ۳]

💡 در آن زمان، به‌طور کلی اردبیل پایتخت آذربایجان محسوب می‌شد. طبق گزارش ابن حوقل، منازعه دیسم و مرزبان و تخریب دیوارهای دفاعی شهر، برای شهر اردبیل فلاکت‌زدگی زیادی به بار آورد. او می‌نویسد: «اردبیل کنونی در مقایسه با آبادانی و عظمت سابقش، مانند مقایسه انسان سالم با انسان بیمار است».

💡 پس از قتل یوسف بن ابی‌الساج، حاکم ساجیان، در سال ۳۱۵، حکومت او در آذربایجان تا سال ۳۲۳ بین نزدیکانش دست‌به‌دست شد. پس از قتل آخرین آنها، آذربایجان صحنه نبرد میان کردها، دیلمی‌ها، و حمدانیان شد و ازطرفی هیچ حاکم رسمی ازسوی خلافت برای آذربایجان تعیین نشده‌بود. دیسم الکردی با استفاده از همین خلأ قدرت حاکم آذربایجان شد.

💡 دربارهٔ تأثیر وقایع آذربایجان بر دولت آل بویه باید گفت که شکست دیسم و بر سر کار آمدن سلاریان به ضرر آل بویه بود؛ ولی نظر به اینکه حضور یک خاندان شیعی و دیلمی در منطقه، مانع از پیشروی سامانیان به سوی غرب می‌شد، به‌طور کلی منافع بوییان حاصل گردید.