مزاح پیامبر

[ویکی فقه] مزاح به معنی شوخی و در مقابل جدی است. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) ضمن سفارش کردن یاران خویش به شوخ طبعی و مزاح، خود نیز با آنان شوخی می کرد.
مزاح به معنی شوخی و در مقابل جدی است. این لغت در معاجم لغت کمتر به کار رفته و توضیح داده شده است و بیشتر لغویون لغت "دعب" را که هم معنی "مزح" است تبیین و تشریح نموده اند. کلمه مزاح یا مشتقات آن در قرآن به کار نرفته اند. حتی کلمه "دعب" و مشتقات آن هم که مترادف مزاح می باشند نیز در قرآن کاربردی ندارد.در اصطلاح هم مزاح همان شوخی و خوش طبعی به حساب می آید، البته با شرایط خاص خود که حدودی دارد و چنانچه از حدود خود خارج شود نه تنها کسالت را برطرف نمی کند؛ بلکه موجب پدید آمدن برخی از مشکلات نیز خواهد شد.
ارتباط مزاح و حسن خلق
به جرات می توان گفت که مزاح یکی از مصادیق بارز حسن خلق است همچنانکه در تعریف حسن خلق گفته اند: «حسن خلق، عبارت است از خوش رویی، خوش رفتاری، حُسن معاشرت و برخورد پسندیده با دیگران».بنابراین باید گفت از موضوع های مرتبط با حسن خلق، موضوع مزاح است. البته شوخی به اندازه ای که موجب زدودن اندوه از دل مومن و شاد کردن او باشد و به گناه، زیاده روی، جسارت و سخنان زشت نیانجامد، پسندیده است. سخنان پیشوایان دین در این باره مبیّن همین امر است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلّم) فرمودند: «اِنّی لَاَ مْزَحُ وَ لا اَقُولُ اِلاّ حَقّاً؛ من شوخی می کنم؛ ولی جز سخن حق نمی گویم». همچنین از ایشان نقل شده که فرمودند: «خداوند، انسان شوخ طبعی را که در شوخی خود راستگو باشد، مؤاخذه نمی کند». به مقتضای آداب و تعالیم جامع اسلام و سنت گرامی پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) مزاح و شوخی تا زمانی که با گناه دیگری مانند تحقیر، تمسخر، افترا و... همراه نباشد، بلکه صرفاً جهت مسرور نمودن برادر دینی باشد کاری است پسندیده و مطلوب.در روایت دیگری آمده که: «کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) یداعب الرجل یرید ان یسره » پیامبر (صلی الله علیه و آله) با انسان به قصد آن که شادمانش سازد شوخی می کرد.نکته قابل دقت این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) خود مزاح را آغاز می کرد و برآن بود تا بدین وسیله سرور و نشاط را در یارانش زنده نگه دارد.
رفتار پیامبر در کلام ائمه
رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) ضمن سفارش کردن یاران خویش به شوخ طبعی و مزاح، خود نیز با آنان شوخی می کرد؛ امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این باره می فرماید:(کان رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلّم) لَیسُرُّ الرَُّجلَ مِنْ اَصْحابِهِ اِذا رَاهُ مَغْمُوماً بالمُداعِبَةِ و کانَ یقُولُ اِنَّ اللّهَ یبْغِضُ الْمُغَبَّسَ فی وَجْهِ اخیهِ؛پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلّم) هرگاه مردی از اصحابش را غمگین می یافت او را با شوخی خرسند می ساخت و می فرمود: خداوند دشمن دارد کسی را که در روی برادرش چهره درهم کشد). در سیره آن حضرت هم آمده که رسول گرامی با وجود آن هیبت و متانت و عظمت الهی که در وجود او تجلی داشت، همواره لبخندی بر لب داشت و گاهی با اصحاب خود شوخی نموده و با آن ها به گفت و شنود می پرداخت. امام صادق (علیه السّلام) در قسمتی از پاسخ به سوال یکی از یارانش که پرسیده بود (آیا رسول خدا با کسی مزاح می کرد) فرمود: «از رافت و مهر آن حضرت این بود که با اصحاب خود مزاح می کرد تا عظمت و بزرگیش دل آنان را نگیرد و بتوانند به او نگاه کنند و حوائج خود را بر زبان آورند» و سپس فرمود: «رسول اکرم زمانی که یکی از اصحاب را غصه دار می دید با مزاح و شوخی کردن او را مسرور می نمود و می فرمود: «خداوند کسی را که به ترش رویی با برادرانش روبرو شود دشمن دارد». رسول خدا (صلی الله علیه و آله وسلّم) با یاران خود در فضایی مملو از وقار و متانت بودند و هرگز اجازه نمی دادند تا حقایق و مسائل مهم و جدی با شوخی و مزاح مورد اهانت قرار گیرد و می فرمودند: «تفریح کنید و سرگرمی داشته باشید زیرا دوست ندارم که در دین شما خشونتی دیده شود».
ویژگی ها و حدود شوخی
...

💡 او در یک مصاحبه جنجالی گفت قرآن نه تنها محصول شرایط تاریخی خاصی است که در بستر آن شکل گرفته، بلکه برآمده از «ذهن پیامبر اسلام» و تمام محدودیت‌های بشری اوست. او در تولید قرآن، نقش پیامبر اسلام را محوری می‌داند.این سخنان اعتراض مراجع تقلید را به دنبال داشت. وی در پاسخ به این که در پاره‌ای از روزنامه‌ها و سایت‌های اینترنتی اخیراً آورده‌اند که دکتر سروش رسماً نزول قرآن را از جانب خدا انکار کرده و آن را کلام بشری محمد دانسته است، این حرف را مزاح یا غرض سیاسی نامید.

💡 لطایف الطوایف را می‌توان اولین اثر در ادبیات فارسی به شمار آورد که به صورت منسجم (تبویب و ترتیب) به مسئلهٔ مزاح و مطایبه از نگاه پیامبر اسلام و ائمهٔ هدی پرداخته است و اقوال، حکایات، لطایف و نکات شریفه‌ای مربوط به هر یک از این بزرگان ـ به ترتیب و تفکیک ـ نقل نموده. دو باب اوّل این کتاب به این بزرگان اختصاص دارد و سراسر آن بر محور ادب و حکمت و اخلاق است و این نکته از برازندگی‌ها و ارزش‌های مهم این اثر به شمار می‌رود.