دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] ریشه و اساس نظریه بسیاری از فیلسوفان، به ویژه فلاسفه مسلمان، در باره جوهر در اصطلاح فلسفی آن، غالباً برگرفته از آموزه های ارسطو و تکمیل و توسعه آن است.
به نظر فارابی، جوهر در فلسفه به سه معنی اطلاق می شود: ۱) چیزی که مشارٌالیه و لافی موضوع است. ۲) هر محمولی از قبیل نوع و جنس و فصل که ماهیت و مقوّمات ذاتی این مشارٌالیه (جوهر به معنای اول ) را تعریف می کند. ۳) هر چیزی که ماهیت هر شیئی از انواع همه مقولات، خواه جوهر و خواه اعراض، را تعریف می کند. به عبارت دیگر، بر مقوّم ذات هر شیئی جوهر آن شی ء گفته می شود که با ترکیب بعض آن با بعض دیگر، ذات شی ء حاصل می شود. بنابراین، فارابی هم، به تبع ارسطو، ویژگی اصلی و حقیقی جوهر را در اصطلاح فلسفه دو چیز دانسته است: ۱) استغنا و استقلال ذاتی و ماهوی نسبت به سایر مقولات از حیث تقوّم (لافی موضوع بودن ) و احتیاج آن ها به جوهر در قوام ذات و تحصلشان؛ ۲) خاص و جزئی بودن (لایقال علی موضوع ).
خصوصیات معانی سه گانه از دیدگاه فارابی
به نظر فارابی، از میان سه معنایی که برای جوهر ذکر کرده است، معنای سوم مطابق جوهر مضاف و مقید در اصطلاح عام است، مانند جوهرِ طلا، جوهرِ زید، جوهرِ لباس و مانند اینها، که در فلسفه مورد بحث نیست. اما اطلاق اسم جوهر به معنای اولی و ثانوی آن به تشکیک است، چون جواهر اولی، یعنی اشخاص که به معنای نخست و حقیقی جوهرند، در وجود خود محتاج به غیر نیستند ولی در معنای دوم، که جواهر ثانی هستند، مانند اجناس و انواع، وجودشان محتاج به جواهر اولی است و بعد از آن ها در نفس تحصل می یابند. پس اشخاص در جوهریت، اقدم بر کلیات اند و اطلاق اسم جوهر بر کلیات اُولی است؛ اما از جهت دیگر، چون جواهر ثانی (کلیات جواهر) ثابت و باقی می مانند در حالی که اشخاص آن ها (جواهر اولی ) از بین رفته اند یا می روند، پس اسم جوهر برای کلیات سزاوارتر است.
جوهر از نظر ابن سینا
به نظر ابن سینا، شناخت حقیقت جوهر از طریق تعریف به حد ممکن نیست، زیرا جوهر جنس الاجناس است، یعنی فوق آن جنسی نیست تا جوهر تحت آن واقع شود و با ضمیمه فصلی به آن، تعریفش حاصل گردد؛ ازاین رو، آن را از طریق رسم، یعنی بیان خاصه و آثار و اقسام آن، باید شناخت.
اشتراکات اقسام جوهر از دیدگاه ابن سینا
...
