تفسیر در عصر تدوین

[ویکی فقه] تفسیر تا پیش از عصر تدوین یعنی اواخر دوره بنی امیه و اوایل بنی عباس تنها به صورت شفاهی و نقل روایت آموخته می شد و صحابه و تابعان روایات تفسیری را از پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) یا از یکدیگر گزارش می کردند. همزمان با عصر تدوین(آغاز قرن دوم) مرحله دیگری در تفسیر قرآن آغاز شد.
در ابتدای این دوره تألیف مستقلی نگاشته نشده که سوره ها و آیه های قرآن را به صورت منظم تفسیر کند، بلکه پیشوایان حدیث مانند یزید بن هارون سلمی (م. ۱۱۷ ق.) شعبة بن حجاج (م. ۱۶۰ ق.)، وکیع بن جراح (م. ۱۹۷ ق.) و سفیان بن عیینه (م. ۱۹۸ ق.) ضمن تدوین روایات، بابی را به روایات تفسیری اختصاص می دادند.
← استقلال یافتن تفسیر
تفسیر از قرن سوم به بعد تحت تأثیر انواع دانش ها و معارف و فرهنگ های رایج، متنوع و متحول شد و استقلال خود را به دست آورد.روایات تفسیری ائمّه (علیهم السلام) و صحابه گسترش یافت و با شکوفا شدن علوم مختلف، تفاسیر زیادی با رویکردهای گوناگون روایی، ادبی، لغوی، فقهی و عرفانی تدوین شدند.مجاز القرآن ابوعبیده (م. ۲۰۹ ق.)، معانی القرآن فراء (م. ۲۰۷ ق.)، نظم القرآن جاحظ (م. ۲۲۵ ق.)، تأویل مشکل القرآن ابن قتیبه (م. ۲۷۶ ق.)، احکام القرآن هشام بن محمد بن سائب کلبی (م. ۲۰۴ ق.) و احکام القرآن شافعی (م. ۲۰۴ ق.) از مهم ترین نگاشته های این دوره اند. برخی این قرن را در مقایسه با دو قرن پیشین، عصر شکوفایی و بالندگی تفسیر و مفسران دانسته اند.
قرن چهارم، رونق و رواج تفسیر
در قرن چهارم همزمان با شکوفایی اندیشه و گسترش دانش و فروکش کردن درگیری های سیاسی، تدوین تفاسیر زیادی از جمله تفاسیر روایی آغاز شد.تفسیر علی بن ابراهیم قمی (م. ۳۰۷ ق.)، تفسیر فرات کوفی (م. ۳۰۷ ق.)، تفسیر عیاشی اثر ارزشمند محمد بن مسعود بن عیاش (م. ۳۲۰ ق.) از محدثان بزرگ شیعه، تفسیر منسوب به امام عسکری (علیه السلام) تألیف محمد بن قاسم استرآبادی (م. ۳۵۰ ق.) و تفسیر نعمانی (م. ۳۶۰ ق.) از مهم ترین تفاسیر شیعه در این دوران اند و مهم ترین تفاسیر اهل سنت در این دوره عبارت اند از: جامع البیان عن تأویل آی القرآن تألیف ابوجعفر محمد بن جریر طبری (م. ۳۱۰ ق.) که نگارش آن نقطه عطفی در تاریخ تفسیرنگاری بود و از جامع ترین و ارزشمندترین تفاسیر نقلی موجود به شمار می رود که اقوال سلف را با ذکر سند ذکر می کند، هرچند نقل روایات ضعیف و اسرائیلیات از ضعف های عمده این تفسیر به شمار می آید، تفسیر المسند اثر ابوحاتم محمد بن ادریس (م. ۳۲۷ ق.) و تفسیر بحرالعلوم تألیف نضربن محمد سمرقندی (م. ۳۷۵ ق.).البته در این زمان تفسیرهای دیگری با رویکرد ادبی لغوی مانند معانی القرآن زجاج (م. ۳۱۱ ق.)، بیانی مانند تفسیر القرآن الکریم رمانی (م. ۳۸۴ ق.) و کلامی مانند تأویلات القرآن ماتریدی (م. ۳۳۳ ق.) نیز نگاشته شده اند.تدوین علوم گوناگون، مانند لغت و صرف و نحو، ترجمه کتب فلسفی، ظهور اختلافات فقهی و کلامی و رواج تعصبات فرقه ای و مذهبی و ورود اجتهاد در تفسیر قرآن، از جمله عوامل مؤثر در رشد و بسط تفسیر در این زمان شمرده شده اند. در این عصر بیش از هر عصر دیگر، تفاسیر قرآن رونق و رواج داشته اند.
قرن پنجم، ترجمه و شکوفایی دانش های مختلف
...

💡 نویسنده این تفسیر در مقدمه کتاب گفته است که همه روایات آن را از افراد ثقه و مورد اعتماد آورده است، لذا بعضی از علمای بزرگ شیعه همه روایات آن را معتبر دانسته‌اند. عده‌ای هم به جهت همین حرف قبول کرده‌اند که همه راوی‌های این کتاب ثقه هستند، در حالی که افراد ضعیف زیادی در بین آن‌ها وجود دارد که این فرضیه را باطل می‌کند.

💡 مطالب این تفسیر در قالب ۳ عنوان ارائه شده‌است: ۱- ترجمه آیه، ۲- نکته‌ها، شامل: ریشه لغات مشکل، شأن نزول آیه، آیات مرتبط، روایات ذیل آیه، پاسخ گویی به برخی پرسش‌ها، ۳- پیام‌ها که مقصود اصلی مؤلف، همین بخش بوده تا نشان دهد قرآن، کتاب زندگی بشر در همه عصرها و برای همه نسل‌هاست.

💡 نحوۀ دریافت پیام به این عوامل بستگی دارد زیرا آنها دامنۀ وسیع‌تری برای تفسیر در اختیار گیرنده در خصوص معنای پیام قرار می‌دهند. تأکید بر یک عبارت خاص با تغییر در لحن صدا نشانۀ اهمیت آن عبارت و تمرکز بیشتری است که باید بر روی آن صورت گیرد.

💡 این مدرسه فعالترین حوزه درسی در رشته‌های فقه و اصول و تفسیر در حوزه نجف تا روی کار آمدن صدام در عراق به فعالیت خود ادامه داد و پس از آن با متفرق شدن اساتید و شاگردان حوزه نجف از رونق آن کاسته شد.

💡 نویسنده نامی برای این کتاب نگزیده و نام تفسیر کتاب‌الله یا تفسیر کلام‌الله از ترقیمه کتاب اخذ شده‌است. این تفسیر در دو مجلد است؛ جلد اول از آغاز قرآن تا پایان سورهٔ کهف و جلد دوم از آغاز سورهٔ مریم تا آخر قرآن را دربردارد.