اوضاع اجتماعی دوره سامانیان

[ویکی فقه] برای آشنا شدن به اوضاع اجتماعی هر دوره در ابتدا آشنایی با طبقات اجتماعی آن لازم است. و همانطور که در این مقاله به آن اشاره شده دهقانان مهم ترین طبقه و به وجود آورنده این سلسله هستند؛ اما در منابع این دوره که ساخت دولت سامانی را تشکیل می دهند و به وضوح آشکار هستند سه طبقه دبیر (کاتبان) ادبیان و طبقه علمای دینی هستند در بخارا پایتخت سامانیان دبیران اهمیتی بیشتر از دو طبقه دیگر داشتند. در این تحقیق برآنیم که بیشتر با آداب و رسوم و طریقه زندگی مردم دوره سامانی آشنا شویم.
در دوره حکومت سامانیان، دولت مرکزی ناگزیر بود با تمایلات استقلال طلبانه فئودال ها مبارزه کند. اسماعیل سامانی و جانشین های او با تمام مبارزات شدیدی که برای تثبیت حکومت مرکزی به عمل آوردند، نتوانستند در بسیاری از نواحی دور دست مقصود خود را عملی کنند. خوارزم، چغانیان، ختلان، و اسفیجاب رسما جزو حکومت سامانیان بود، اما در واقع، حکام این نواحی به حال استقلال زندگی می کردند. سامانیان برای جلوگیری از قیام های محلی فئودال ها، تصمیم گرفتند که متنفذین هر ناحیه را به حکومت آن جا بگمارند؛ ولی این سیاست مفید واقع نشد و نتیجه معکوس بخشید. چیزی که بنیان حکومت سامانی را متزلزل می کرد، تضاد شدید طبقاتی بود که به صورت مبارزه بین طبقه زحمتکش دهقانان و صنعتگران از یک طرف و طبقه حاکمه و فئودال ها از طرف دیگر، در جریان بود. ازدیاد روزافزون خراج، به شدت این تضاد کمک کرد.
← چگونگی مبارزات
سلاطین سامانی در دوران قدرت خود بسیاری از آداب و رسوم دیرین ایرانیان را، که در خراسان و ماوراء النهر باقی مانده بود، بار دیگر احیاء کردند. به زبان فارسی و نظم و نثر علاقه فراوان نشان دادند و کتب گرانب ها و سودمندی نظیر تاریخ طبری و کلیله و دمنه عبدالله بن مقفع به دستور آنان ترجمه شد. علاوه بر این، سران حکومت با آزادمنشی و تسامح به ملل و مذاهب مختلف می نگریستند: چنانکه در دربار آنان پیروان ادیان و مذاهب به آزادی زندگی و کار می کردند و هیچ کس در دوران سامانیان با محدودیت هایی که در دوره غزنویان و سلجوقیان پدید آمد روبرو نگردید، و این روش آزاد منشانه سران حکومت سامانی به رواج علم و ادب و فلسفه در آن روزگار کمک شایانی کرد. مقدسی در وصف دربار سامانیان چنین می نویسد: «واضح است در درباری که... پادشاهان... همواره در اندیشه آن باشند که بر شمار دانشمندان بیفزایند تا چه حد مردان به سوی دانش می گرایند. یکی از آیین های دربار سامانیان آن بود که دانشمندان را به زمین بوس خود روا نمی داشتند و ایشان را مجالسی شبانه بود... در حضور پادشاه دانشمندان مناظره می کردند و پادشاه خود در مناظره را می گشود... با زیردستان خود گشاده روی و مهربان بودند، وزرای ایشان به کارها می رسیدند، و چون کسی را برمی آوردند، با خود به خوان می نشاندند و با سفرا پرسش از مهمات می کردند و هرکس در بخارا در فقه و عفاف برتر از دیگران بود، وی را برمی کشیدند و از او رای می جستند و کارها به قبول او می کردند.»
← نقل تاریخ نگاران
...

💡 اثر بزرگ وی کتاب «مرآة القاسان» می‌باشد که با عنوان «تاریخ کاشان» به کوشش ایرج افشار و با همکاری استادان بزرگی چون دکتر عباس زریاب خویی چندین نوبت چاپ و منتشر شده است. تاریخ کاشان تنها اثر و مرجع معتبری است که در مورد تاریخ و جغرافیا و خاندانهای بزرگ کاشان برجای مانده است. دکتر ایرج افشار در مقدمه‌ای که بر این کتاب نوشته آن را سندی معتبر و دقیق در بیان اوضاع اجتماعی ایران عهد قاجار می‌داند.

💡 رئالیسم عریان و بدبینی بالزاک به سرشت انسانی که در آثارش هویداست، او را زمینه ساز ایجاد جنبش ناتورالیسم در ادبیات فرانسه کرده‌است. تأثیر او بر بسیاری از نویسندگان ناتورالیست از جمله امیل زولا کاملاً آشکار است. عوامل بسیاری در این بدبینی سهیم بودند، مثل دوران کودکی و اوضاع اجتماعی زمان او.