اِسْکافی، محمد بن عبدالله ( ـ۲۴۰ق)
متکلم معتزلی. شاگرد جعفر بن حرب همدانی و استاد ابن ابی دُؤاد بود. نزد معتصم، خلیفۀ عباسی، احترام و ارج بسیار داشت. برخی وی را به سبب تمایلات شیعی، به شیعه منتسب کرده اند. آثار وی در علم کلام فراوان است. از آثارش: المَقامات فی تفضیلِ علی (ع)؛ اثباتُ خَلْقَ القرآن؛ الرَّدُ عَلی مَن اَنْکَرَ خَلْقُ القُرآن؛ اِبطالُ قولِ مَنْ قالَ بِتَعْذیبِ الاَطْفال؛ کتابٌ یَفْضَلُ فیه علیاً علی ابی بکر.
[ویکی نور] اِسکافی، ابوجعفر محمد بن عبدالله، متکلم پرآوازه و تشیع گرای مکتب معتزله بغداد (د 240ق)، با اینکه نیاکانش اهل سمرقند بودند، او را ظاهراً به واسطه اقامت در اسکاف، اسکافی خوانده اند. اسکاف، نام ناحیه ای از نهروان بود که بین بغداد و واسط قرار داشت.
سال تولد اسکافی همچون دیگر جزئیات زندگی اش روشن نیست و دانسته های ما از سرگذشت وی به اشاره های جسته گریخته ای محدود می شود که در لابه لای روایت های منابع تاریخی و کلامی به چشم می خورد.
ظاهراً در جوانی به علم کلام علاقه مند می شود و در حوزه درسی متکلمان به فراگیری این علم می پردازد. دیری نمی پاید که پدر و مادرش به سبب تنگی معیشت، او را وادار می کنند که درس و بحث را کنار گذاشته، به پیشه خیاطی بپردازد، اما جعفر بن حرب (د 236ق)، متکلم نامدار مکتب بغداد که به استعداد او پی برده بود، محروم ماندن وی را از تحصیل برنتافت و با پرداخت مقداری پول به خانواده اش به طور ماهیانه، شرایط ادامه تحصیل را برای اسکافی فراهم کرد. از جمله های ستایش آمیزی که ابن ندیم درباره اسکافی به کار برده، چنین برمی آید که در دانش اندوزی و کسب کمالات پیشرفت حیرت انگیزی داشته است.
اسکافی از قرار معلوم در دوران خلافت معتصم عباسی (218 - 227ق) شهرت و اعتباری یافته بود، چرا که معتصم او را به دربار پذیرفته بود و احترام بسیاری برایش قائل بود؛ چندان که وقتی اسکافی در مجلس معتصم سخن می گفت، همه خود را موظف می دانستند که تا پایان سخنرانی خاموش بمانند. برخی روایت ها نشان می دهند که اسکافی تا واپسین سال های عمرش همچنان این اعتبار را حفظ کرده بود.
اسکافی همچون دیگر متکلمان هم روزگارش به بحث و مناظره با سایر متکلمان می پرداخت. حسین بن علی کرابیسی، سکاک - که یکی از یاران هشام بن حکم بود - و ابوعفان فارقی از کسانی بودند که با وی مناظره ها داشته اند. ظاهراً مناظره های اسکافی با سکاک متکلم شیعی در چندین نوبت انجام شده بود، چرا که متن این گفت وگوها در کتابی با عنوان «مجالس» جمع آوری شده بود.
اسکافی را بر اساس طبقه بندی اعتزالیان، در طبقه هفتم جای داده اند. ناگفته نماند که این طبقه بندی ساختگی است، چرا که قاضی عبدالجبار و برخی دیگر از اعتزالیان کوشیده اند تا پیشینه فرقه معتزله را به بزرگان دین که پیش از واصل بن عطا می زیستند، برسانند؛ چنان که خود واصل را در طبقه چهارم جای داده اند. بدین قرار، اسکافی در واقع به طبقه چهارم معتزله تعلق دارد.
جملات نمونه از منابع مختلف جمع آوری شده است، اگر صحیح نیست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید.
💡 امام زين العابدين عليه السلام روزى به عيادت محمد بن اسامة كه مريض بود، رفتند ومحمد را گريان ديدند. به او فرمودند: حالت چطور است ؟ عرض كرد: قرض دارم (وناراحت بدهى خود هستم )! امام فرمود: چه مقدار مقروض هستى ! گفت: پانزده هزار دينار؛فرمود: همه آن قرض را مى پردازم (و قرض او را پرداخت )(608).
💡 از محمد بن منكدر نيز در فضل آن حضرت نقل شده است كه گفت: ((گمان نمى كردم بعد ازامام على بن الحسين عليهماالسّلام كسى پيدا شود كه در علم وفضل با او برابرى كند، تا اينكه پسرش امام باقر را ديدم )).(149)
💡 محمد بن طلحه (علامه شافعى مذهب ) از ابونعيم حديث مى كند كه اميرالمؤ منين على (عليهالسلام ) روزى با پسرش امام حسن (عليه السلام ) گفتگوى شيرينى بهميل كشيده بود. على (عليه السلام ) سؤ ال مى كرد و حسن (عليه السلام ) جواب مى داد.
💡 ثواب پنهانى انجام دادن كار خوب و گناه حديث: 1 حدثنى محمد بن الحسن رضى الله عنهقال حدثنى محمد بن الحسن الصفار عن محمد بن عيسى عن عباس بنهلال قال سمعت ابا الحسن الرضا عليه السلاميقول المستتر بالحسنه تعدل سبعين حسنه و المذيع بالسيئهمخذول و المستتر بالسيئه مغفور له.
💡 مصمغان از جمله حامیان داعی بود که با ورود به شهر مامطیر، در روز ۲۶ شوال سال ۲۵۰ هجری قمری برای او بیعت گرفت و موجب شد که این شهر بدست علویان افتد. خود داعی نیز نمایندگانی را برای اخذ بیعت به شهرهای فیروزکوه، دماوند و ری اعزام کرد. همچنین در ۴ ذیالقعده همان سال گروهی را با «امیر الحاج» قرار دادن محمد بن حمزه، به حج فرستاد.
