ابوالفتح محمدبن عبیدالله ابن تعاویذی (۵۱۹–۵۸۳ هجری قمری)، با کنیه ابوالفتح، یکی از ادیبان، کاتبان و شاعران درباری برجسته در عصر عباسی بود. پدر ایشان، عبیدالله، از موالی (خدمتگزاران) ابوالفرج بن مظفر استادالدار، از بزرگان و درباریان معتبر دربار خلفای عباسی محسوب میشد. شهرت اصلی ابوالفتح به نام خانوادگی او بازمیگردد که از طریق نیای مادریاش، یعنی ابومحمد مبارک بن مبارک بن سراج زاهد بغدادی، به دست آمده است. ابوالفتح محمدبن عبیدالله در دستگاه خلافت، مسئولیت دیوان مقاطعات را بر عهده داشت و به دلیل تواناییهای ادبی و کاتبی خود شهرت داشت. او سرانجام در اواخر عمر به نابینایی مبتلا شد و کتاب الحجبة و الحجاب از آثار منسوب به اوست و همچنین قطعاتی از اشعارش نیز نقل شده است.
ابومحمد مبارک بن مبارک بن سراج زاهد بغدادی، که به ابن تعاویذی نیز شهرت دارد، شخصیت مهم دیگری در این دودمان است که به عنوان جد مادری ابوالفتح محمدبن عبیدالله شناخته میشود. این عنوان خانوادگی، یعنی تعاویذی، ریشه در شغل یا حرفهای خانوادگی دارد؛ واژه تعاویذ جمع تعویذ به معنای حرزها و طلسمات است. این امر قویاً نشان میدهد که یکی از نیاکان این خاندان در زمینه نوشتن تعویذ و حرز فعالیت داشته و این نام خانوادگی از طریق نسلها منتقل شده است، هرچند که خود ابومحمد مبارک به عنوان زاهد شناخته میشده است. این پیوند نسلی، نشاندهنده قدمت و جایگاه اجتماعی این خانواده در بغداد آن دوره است.
در مجموع، خاندان ابن تعاویذی نمایانگر نمونهای از خانوادههای کاتب و فرهنگی در عصر طلایی عباسی است که توانستند با حفظ جایگاههای اداری و سیاسی، میراث ادبی خود را نیز برجای بگذارند. ابوالفتح محمدبن عبیدالله، با وجود گذراندن دوران فعالیت حرفهای خود در قامت یک کارمند عالیرتبه و شاعر، در پایان عمر با مصیبت کوری دست و پنجه نرم کرد. این اطلاعات تاریخی، تصویری از تعامل نخبگان فرهنگی با ساختارهای قدرت در بغداد قرن ششم هجری قمری ارائه میدهد و نشان میدهد چگونه مشاغل مختلف میتوانستند در شکلگیری هویتهای خانوادگی تأثیرگذار باشند.
