ابن ابی الحدید، عزالدین ابوحامد عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن محمد بن محمد بن حسین بن ابی الحدید مِدائنی، دانشمند، شاعر، ادیب، فقیه شافعی و اصولی معتزلی بود که در اول ذیحجه سال ۵۸۶ هجری قمری چشم به جهان گشود و در سال ۶۵۶ هجری قمری رخت از جهان فروبست. او در شهر مَدائِن دیده به جهان گشود و دوران کودکی و نوجوانی خود را نیز همانجا سپری کرد. وی از همان اوان جوانی به فراگیری علوم کلام و اصول پرداخت؛ این در حالی بود که پدرش نیز منصب قضاوت در همان شهر مَدائِن را بر عهده داشت.
برای تکمیل تحصیلات عالی، عزالدین در کودکی یا به قولی در اوایل جوانی راهی بغداد شد و در محافل علمی و ادبی آن شهر پر جنب و جوش، نزد علما و بزرگان مشهور که غالباً پیرو مذهب شافعی بودند، به قرائت متون تخصصی و اندوختن دانش پرداخت. کوششهای علمی او سبب شد تا به گفتهٔ صاحب کتاب «نسمة السحر»، وی به یک معتزلی جاحظیگرا تبدیل شود. این دورهٔ اقامت در بغداد، زمینهساز شهرت و جایگاه علمی او در جهان اسلام شد. (منبعی که برای این اطلاعات ذکر شده، ابوالفضل ابراهیم، محمد، ج۱، ص۱۵، مقدمه بر شرح نهجالبلاغه است).
یکی از وقایع مهم دوران حیات ابن ابی الحدید، در سال ۶۴۲ هجری قمری رخ داد؛ زمانی که نخستین یورشهای مغول به بغداد آغاز شد. در این هنگام، سپاه عباسی به فرماندهی شرفالدین اقبال شرابی، سپهسالار خلیفه مستعصم بالله، موفق به شکست سپاه مغول گردید. ابن ابی الحدید، بر اساس تحلیل خود، این پیروزی چشمگیر سپاه بغداد را مستقیماً نتیجهٔ تدبیر و کاردانی ابن علقمی (وزیر آن دوران) دانست، که نشاندهندهٔ دلبستگیها و ارزیابیهای سیاسی او در آن برههٔ حساس تاریخی است.
