ابن حوقل. [ اِ ن ُ ح َ ق َ ] ( اِخ ) ابوالقاسم محمد. رحاله معروف. در سال 331 هَ.ق. بعزم سیاحت و تجارت از بغداد بیرون شد و ممالک اسلامی را در طول 28 سال شرقاً و غرباًبپیمود و کتب جغرافیائی قدیم را نیز تتبع و فحص کردو از دیده های خویش و نوشته های دیگران کتاب المسالک و الممالک معروف خود بپرداخت. این کتاب به السنه مختلفه ترجمه شده و متن آن در لیدن به طبع رسیده است.
ابوالقاسم محمد بغدادی معاصر منصوربن منصوربن نوح سامانی ( جل. ۳۵٠ - ف. ۳۶۶ ه ق. ) بود و در ایام همین پادشاه در ۳۳۱ بعزم سیاحت و تجارت از بغداد بیرون شد و ممالک اسلامی را در مدت ۲۸ سال طی کرد و مجموعه اطلاعات خود را در کتاب [ المسالک و - الممالک ] ( ه. م. ) نقل کرده است.
جملات نمونه از منابع مختلف جمع آوری شده است، اگر صحیح نیست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید.
💡 بر اساس آنچه در تقسیمات کتابهای دوره امپراتوری اسلامی (معجم البلدان و کتاب ابن حوقل، مقدسی، استخری و جغرافی نویسان اسلامی قرون وسطی) آمده است، ایالت یا «اقلیم فارس جنوب» ایران و کرانهٔ خلیج فارس که در غرب آن خوزیه (اهواز) و بصره (پسراه) و آپالو (ابله) و در شرق آن مکران، کرمانیا و در شمالشرقی آن خراسان وجود داشت.
💡 کلیفورد ادموند باسورث در این مورد میگوید: «در ناحیه شمال رود ارس از قرار معلوم ایرانیان به زبانی که مدت درازی در اران باقیمانده که ابن حوقل آن را الاَرانی نامیدهاست سخن میگفتند». باسورث به استناد گفته اصطخری، ابن حوقل و مقدسی مینویسد که زبان ارانی در قرن ۴ هجری/۱۰ میلادی در بردعه یا برذعه (پایتخت آن موقع اران) صحبت میشده است.
💡 اصلاحات صورت گرفته توسط مسلمانان در این منطقه به افزایش بهرهوری در زمینهای زراعی انجامید. آنان همچنین سیستم آبیاری مزارع را بهبود بخشیدند. بهترین توصیف دربارهٔ وضعیت سیسیل در این دوران در آثار ابن حوقل جغرافیدان مسلمان که از جزیره بازدید داشتهاست، آمده.
💡 نقشهٔ دیگری که در دوران سامانیان از تبرستان کشیده شده، متعلق به ابن حوقل است که آن را در سال ۳۶۷ ق. در کتاب «صورةالارض» خود آوردهاست. وی در این نقشه «مامطیر» را به خط راست، میان «ساریه» و «میله» کشیدهاست. ابن حوقل دربارهٔ راههای میان مامطیر و دیگر شهرهای تبرستان مینویسد:
