شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (۳۰۵–۳۸۱ هجری قمری)، از برجستهترین فقها و محدثان شیعه در قرن چهارم هجری به شمار میآید. او در کتاب «خصال» مجموعهای گسترده از روایات مرتبط با مسائل اخلاقی، اعتقادی و دیگر نیازهای اساسی جامعه بشری را گردآوری کرده است. این اثر از نظر شیوه تألیف و ساختار، جایگاهی منحصربهفرد در میان آثار حدیثی دارد و بهعنوان نخستین کتابی شناخته میشود که روایات را بر اساس اعداد، از یک تا هزار، به شکلی منظم و هدفمند دستهبندی کرده است؛ روشی نوآورانه که بر جذابیت و کارآمدی کتاب افزوده است.
شیخ صدوق در بیان انگیزه نگارش این کتاب تصریح میکند که با بررسی آثار مشایخ و عالمان بزرگ پیش از خود دریافته است آنان در شاخههای گوناگون علوم اسلامی کتابهای فراوانی تألیف کردهاند، اما به پیوند میان اعداد و صفات پسندیده و ناپسند انسانی توجه مستقلی نشده است. ازاینرو، با توجه به فایده فراوان این موضوع برای طالبان علم، تصمیم گرفت برای تقرب به درگاه الهی به نگارش چنین اثری بپردازد؛ اثری که امید داشت موجب جلب رضایت پروردگار، دستیابی به سعادت، و بهرهمندی از رحمت الهی گردد. او در پایان، توفیق این کار را به اراده خداوند متعال واگذار کرده و از او میخواهد که امیدش را ناامید نگرداند، چرا که او بر هر کاری تواناست.
کتاب «خصال» با وجود حجم نسبتاً اندک، دربردارنده مجموعهای گسترده از معارف اسلامی و احکام حلال و حرام است و میتوان آن را نوعی دائرةالمعارف فشرده دانست که هیچ فقیه، دانشمند یا ادیب نامآوری از آن بینیاز نیست. افزون بر مباحث فقهی و اخلاقی، این کتاب به موضوعاتی چون تاریخ، تفسیر قرآن، نکات فلسفی و مسائل سیاسی نیز اشاره دارد و از نفیسترین مجموعههای روایی منسوب به اهلبیت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم محسوب میشود. «خصال» همانند دیگر آثار شیخ صدوق، همواره مورد توجه ویژه علما و فقهای شیعه بوده و روایات آن در بسیاری از منابع معتبر حدیثی، از جمله کتب اربعه و بحارالانوار، نقل شده و زینتبخش آثار روایی عالمان متأخر گشته است.
