دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] اَنْقَرَوی، رسوخ الدین اسماعیل بن احمد (د ۱۰۴۱ق /۱۶۳۱م )، متخلص به رسوخی و مشهور به رسوخی دده، از مشایخ صوفیه و شارح مثنوی مولوی بود.
از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست، اما می دانیم که نخست بر طریقت بایرامیه از سلسله خلوتیه بود، سپس به طریقت مولویه پیوست و خلیفه بوستان چلبی، شیخ مولویان شد. وی مدتی بعد به استانبول رفت و هدایت و ارشاد سالکان ِ «مولوی خانه غَلَطه » را برعهده گرفت. انقروی ذکرِ «الله » به روش مولویه را اساس سلوک، و این طریقت را طریقت عشق و جذبه و هادی به حقیقت و عرفان می دانست. او برای سلوک ۱۲ مقام برمی شمرد و بر آن بود که سالک در ۷ مقام نخست از همه چیز در می گذرد، در مقام هشتم به فنا می رسد و در مقام دوازدهم به سرّ وحدت دست می یابد. انقروی در استانبول درگذشت و در همان «مولوی خانه » به خاک سپرده شد. وی شعر نیز می سرود و دیوان شعری به ترکی به او نسبت داده اند.
آثار
آثار متعددی از انقروی در زمینه تصوف در دست است که مهم ترین آن ها عبارتند از:۱. شرح مثنوی، موسوم به مجموعة اللطائف و مطمورة المعارف به زبان ترکی. در سبب تألیف این شرح گفته اند که زمانی عارضه ای بر چشم انقروی افتاد و چون از آن برست، به اشاره بوستان چلبی و به شکرانه عافیتش به شرح مثنوی پرداخت و سالیانی بر سر آن کار نهاد. این شرح خود مبتنی بر دو اثر کوچک تر او درباره مثنوی یکی موسوم به جامع الایات، و دیگری فاتح الابیات است. انقروی در این شرح بر نسخه ای از مثنوی مورخ ۸۱۴ ق /۱۴۱۱م تکیه داشته که به رغم قدمتش، به دیده محققان امروز چندان معتبر نبوده است؛ خاصه که این نسخه متضمن بخش جعلی موسوم به دفتر هفتم مثنوی بوده، و وی بدون توجه به سستی و ضعف این ابیات آن را از مولانا دانسته، و به شرح آن پرداخته است. به هر حال، انقروی این شرح را در ۱۰۳۵ق /۱۶۲۶م به پایان برد و به نظر می رسد که همان را به مریدان و شاگردان تعلیم می داده است. اما شرحی که وی بر دفتر جعلی هفتم نگاشت، مخالفت شدید مشایخ مولویه را - که به درستی آن دفتر را از آن ِ مولانا نمی دانستند - برانگیخت و آنان او را از تدریس آن منع کردند. با آنکه این شرح مورد مراجعه شارحان بعدی مثنوی و محققانی چون نیکلسن و فروزانفر قرار گرفته است، ولی گفته اند که انقروی از ظرایف و دقایق زبان فارسی، و ذهن و بیان عرفانی مولوی و نظام فکری او اطلاع کافی نداشته است. این اثر بارها در مصر و ترکیه (مثلاً بولاق، ۱۲۵۰ق؛ استانبول، ۱۲۸۹ق ) به چاپ رسیده است. تلخیص و ترجمه عربی این کتاب به قلم یوسف دده طرابلسی در ۱۲۸۹ق، با نام المنهج القوی فی شرح المثنوی در قاهره منتشر شده است. مجلداتی از شرح انقروی هم به قلم اکبر بهروز و عصمت ستارزاده به فارسی ترجمه، و در ۱۳۴۸ش در تهران چاپ شده است.۲. منهاج الفقراء، در طریقت و شریعت و مراتب سلوک به زبان عربی. این اثر در ۱۲۵۶ق در استانبول چاپ شده، و از آثار موردتوجه سلسله مولویه است.۳. حجة السماع، رساله مختصری در دفاع از جواز سماع درویشان مولویه. این رساله در ۱۲۵۶ق در استانبول چاپ شده است.۴. جامع الایات، در شرح آیات و احادیث مثنوی. این اثر بخشی از شرح انقروی بر مثنوی را تشکیل می دهد.۵. فاتح الابیات، در شرح مثنوی. این اثر نیز بخشی از شرح بزرگ مثنوی را تشکیل داده است. برخی به همین سبب، شرح بزرگ انقروی بر مثنوی را موسوم به فاتح الابیات دانسته اند. دست نویس شماری از دیگر آثار او در کتابخانه های جهان پراکنده است.
