کلمه «لختکی» در زبان فارسی قدیم و متون کلاسیک به معنای «اندکی»، «کمکی» یا «مقداری» آمده است و ترکیبی است از «لخت» به معنای کوچک یا جزئی، به اضافه پسوندهای «ک» و «ی» برای نکره کردن و صفتی کردن آن. این واژه برای نشان دادن مقدار کم یا جزئی از چیزی به کار میرود و در متون ادبی به شکل استعاری و وزین نیز دیده میشود. در اشعار فردوسی، منوچهری و سنائی، «لختکی» برای اشاره به سهمی اندک، مقدار جزئی یا بخشی کوچک از چیزی استفاده شده است، مثلاً «لختکی سیب هر بامداد» به معنای مقداری اندک از سیب است. همچنین در متون فلسفی و ادبی، برای بیان میزان کم و ناچیز و تأکید بر جزئی بودن به کار رفته است. کاربرد این واژه در جملههای ادبی، وزن و قافیه را نیز رعایت میکند و در عین حال معنای دقیق مقدار اندک را منتقل میسازد. «لختکی» نشاندهنده دقت و حساسیت نویسندگان و شاعران در بیان کمیت و مقدار است و به مخاطب تصویر واضحی از مقدار اندک ارائه میدهد. این واژه هم در کاربرد واقعی و هم در استعاره ادبی برای تأکید بر مقدار کم یا بخشی از کل استفاده شده است.
لختکی
لغت نامه دهخدا
لختکی. [ ل َ ت َ ] ( ق مرکب ) ( از: لخت + «ک » + «ی » نکره ) اندکی. کمکی. مقداری. قدری: اندر آن لختکی خم است. ( التفهیم ). و لکن لختکی ازو گرایسته تر. ( التفهیم ).
همی لختکی سیب هر بامداد
پریروی دخمه بدان کرم داد.فردوسی.مرا ده ساقیا جام نخستین
که من مخمورم و میلم به جام است
ولیکن لختکی باریکتر ده
نبید یکمنی دادن کدام است.منوچهری.بجنگ اندر خردمند نکورای
بماند آشتی را لختکی جای.( ویس و رامین ).لختکی چون چرخ بیداری گزین کز بهر تو
منبری کرد از شرف چون شمس گردون اختیار.سنائی.
جمله سازی با لختکی
جملات نمونه از منابع مختلف جمع آوری شده است، اگر صحیح نیست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید.
💡 همی لختکی سیب هر بامداد پریروی دختر بران کرم داد
💡 از خرد چشم اندکی بردار وز کله پشم لختکی کم کن
💡 وگر نه کرده بودی چرخ مایل بدین سان لختکی میل معدل
💡 ز تو لختکی روشنی یافتند بدین سان سر از داد برتافتند
