گردیزی

گردیزی. [ گ َ ] ( ص نسبی ) منسوب به گردیز. رجوع به گردیز شود.
گردیزی. [ گ َ ] ( اِخ ) رجوع به ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود شود.

ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی غزنوی از اهل گردیز بود و در زمان غزنویان میزیست و معاصر ابوریحان است ( ف. در حدود ۴۵۳ ه ق. ). وی کتاب معروف [ زین الاخبار ] را در زمان سلطنت عبدالرشید بن مسعود غزنوی تالیف کرد. این کتاب علاوه بر تاریخ قدیم و شرح آداب و مراسم ملل قدیمی متضمن فصولی درباره هندوها ترکها و تاریخ خلفا تا سال ۴۳۲ ه ق. میباشد. قسمت عمده آن کتاب که مورد استناد مورخان بعد از گردیزی قرار گرفته از بین رفته و فقط قسمت کمی از آن باقی است.

💡 این نام در تاریخ طبری باذافره ضبط شده‌است. البته در بخش‌های دیگری از دستنویس‌های این تاریخ، فاذافره آمده‌است. طبری می‌نویسد: خرزاسف (ارجاسپ) دفترها بسوخت و لهراسف و هیربدان بکشت و آتشکده‌ها ویران کرد و بر اموال و گنج‌ها تسلط یافت و دو دختر بشتاسب (گشتاسپ) را که یکی خمانی (هومایا، همای) و دیگری باذافره نام‌داشت اسیر کرد. این نام را گردیزی اوفیه آورده‌است.

💡 زین‌الاخبار یا تاریخ گردیزی از قدیمی‌ترین کتاب‌های فارسی دربارهٔ تاریخ، از آغاز خلقت تا پایان پادشاهی مودود بن مسعود غزنوی نوشتهٔ ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی است. تاریخ تألیف کتاب ۴۴۲ یا ۴۴۳ قمری بوده‌است.

💡 ابوسعید عبدالحی بن ضحاک بن محمود گردیزی با ابوریحان بیرونی ارتباط داشته‌است و از او دانش‌اندوزی کرده‌است و شاید با ابوالفضل بیهقی نیز حشر و نشر داشته‌است. زین‌الملة عبدالرشید بن مودود غزنوی یک سال پس از تألیف کتاب به‌دست طغرل ـ غلام پدرش ـ کشته می‌شود و پس از آن معلوم نیست که چه بر سر مؤلف کتاب می‌آید.

💡 نام ترکمن از قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) نخست به شکل جمع فارسی «ترکمانان» توسط نویسندگان افغانی مانند گردیزی و ابوالفضل بیهقی استعمال شده و به همان معنی اغوز در ترکی و غز در زبان فارسی‌دری به کار رفته‌است.

💡 از دیگر منابع می‌توان از الفُتوح ابن اعثم کوفی، مُجمَلُ التَّواریخ و الْقَصَص، اَلْمُنتَظَم فی تاریخِ الْمُلوکِ والْاُمَم اثر ابن جوزی، اَلْعِبَر و دیوانِ الْمُبتَدَإِ و الْخَبَر فی أیّامِ الْعَرَبِ و الْعَجَمِ و الْبَربَر اثر ابن خلدون، اَلْبَدْءِ و التّاریخ اثر مطهر بن طاهر مقدسی، کتاب میخائیل سریانی و زَیْنُالْأخبار گردیزی اشاره کرد.