واژه «سه» در زبان فارسی نام عددی است که میان «دو» و «چهار» قرار میگیرد و برابر با «ثلاث» در زبان عربی است و نشانه نوشتاری آن «۳» میباشد. این واژه یکی از بنیادیترین عددها در زبان و فرهنگ انسانی به شمار میآید و از گذشتههای دور در ریاضیات، ادبیات، فلسفه، دین و زندگی روزمره کاربرد فراوان داشته است. از نظر عددی، «۳» حاصل افزودن یک واحد به عدد دو است و در بسیاری از فرهنگها نماد کامل بودن، تعادل و هماهنگی دانسته میشود؛ زیرا ساختارهای ۳گانه در طبیعت و اندیشه انسانی بسیار دیده میشوند. در زبان و ادبیات فارسی، این واژه کاربردی گسترده دارد و شاعران و نویسندگان از آن برای بیان شمار، تأکید، اغراق و خلق تصویرهای ادبی بهره گرفتهاند. این عدد در ترکیبهای کنایی و اصطلاحات عامیانه نیز جایگاه خاصی یافته و معانی فراتر از عدد صرف پیدا کرده است، به گونهای که در برخی تعبیرها بار معنایی فرهنگی و اجتماعی به خود گرفته است. برای نمونه، در تعبیر «سه طلاق کردن» مفهوم قطع رابطهای قطعی و غیرقابل بازگشت بیان میشود که نشاندهنده شدت و قطعیت عمل است. همچنین اصطلاحهایی مانند «به سه دادن» کنایه از معامله سودمند و پرمنفعت و «سه شدن» به معنای خراب شدن یا برملا شدن در گفتار عامیانه و ادبی به کار رفتهاند. در مجموع، «۳» تنها یک نشانه عددی ساده برای شمارش نیست، بلکه مفهومی چندلایه است که در ریاضیات، فلسفه، ادبیات، فرهنگ و زندگی روزمره انسان حضور فعال دارد. این واژه هم در ساختار منطقی زبان نقش دارد و هم در لایههای نمادین و فرهنگی، معنایی گستردهتر از یک عدد معمولی پیدا میکند و به همین دلیل از واژگان بنیادین و مهم در نظام زبانی فارسی به شمار میرود.
سه
لغت نامه دهخدا
سه. [ س ِ ] ( عدد، ص، اِ ) ترجمه ثلاث. ( آنندراج ) ( ترجمان القرآن ). عدد توصیفی. ( ناظم الاطباء ). علامت آن [ 3 ] است. دو بعلاوه یک. ( ناظم الاطباء ):
میلا و منی ای فغ و استاد توأم من
پیش آی و سه بوسه ده و میلاویه میلاو.رودکی.وصال تو تا باشدم میهمانی
سزد کز تو یابم سه بوسه بهاری.خفاف.پس این داستان کش بگفت از خیال
ابر سیصد و سی و سه بود سال.ابوشکور.سه مرد از دبیران نوشیروان
دو زین هر سه پیر و یکی بد جوان.فردوسی.از سه بگذر که محملی نه قویست
از دو هم درگذر که آن ثنویست.نظامی ( هفت پیکر ص 54 ).سه چیز است که اگر حقیر باشد آنرا استحقار نشاید کرد. ( مرزبان نامه ).
- سه اقنوم؛ اصل و سبب باشد و نزد نصارا عبارت از ظهورات باریتعالی است. و اقانیم ثلاثه عبارت از اقنوم وجود،اقنوم علم و اقنوم حیات که نه عین ذاتند و نه زاید بر ذات:
سه اقنوم و سه قرقف را به برهان
بگویم مختصر شرح موفا.خاقانی.- سه بعد؛ طول، عرض، عمق. ( غیاث ):
خاقان اکبر آنکه دو عید است درسه بعد
شش روز و پنج وقت ز چار اصل گوهرش.خاقانی.- سه بهر؛ یک ثلث ساعت و بعدازظهر. ( ناظم الاطباء ).
- سه پاس؛ سه قسمت، سه بهره، سه قسمت از چهار قسمت شب:
دبیران برفتند دل پرهراس
ز شبگیر تا شب گذشته سه پاس.فردوسی.چو شب کودک آمد گذشته سه پاس
بیامد بر کودک اخترشناس.فردوسی.چو ماه از بر تخت سیمین بگشت
سه پاس از شب تیره اندرگذشت.فردوسی.رجوع به سپاس در همین لغت نامه شود.
- سه پور؛ موالید ثلاث، یعنی حیوان، نبات و معدن. سه فرزند اخشیجان. ( ناظم الاطباء ).
- سه پهلو؛ سه سو و هر چیز که دارای کنار باشد. ( ناظم الاطباء ).
- سه حمال؛ کنایه از موالید ثلاث است که شامل معدن، نبات و حیوان میباشد:
گر سه حمال کارگر داری
چار حمال خانه برداری.نظامی.- سه خال باز؛ کنایه از مکار و محیل است.
( یادداشت بخط مؤلف ).
- سه خان؛ خانه سوم نرد. ( یادداشت بخط مؤلف ).
- سه طلاق گفتن یا سه طلاق بستن چیزی را؛ برای همیشه ترک آن کردن. واگذاردن: در حال چار تکبیر ملک خواند و عروس پادشاهی را سه طلاق بر گوشه چادر بست. ( تاریخ جهانگشا ).
فرهنگ معین
(س ) [ په. ] (اِ. ) عددی بین دو و چهار، دو بعلاوة یک. ثلاث.، ~ به سی دادن کنایه از: معاملة پر سود کردن.، ~ شدن بد شدن، خراب شدن.
فرهنگ عمید
عدد ۳، بعد از دو و پیش از چهار.
فرهنگ فارسی
( اسم ) عددی بین دو و چهار دو بعلاوه یک: ثلاث.
کون و مقعد و سرین سرین یا حلقه دبر
دانشنامه عمومی
سه (آلبوم شوگابیبز). «سه» آلبومی از گروه شوگابیبز است که در ۲۷ اکتبر ۲۰۰۳ ( ۲۰۰۳ - 10 - ۲۷ ) منتشر شد.
این آلبوم که توسط آیلند رکوردز منتشر شده دارای ۱۲ آهنگ می باشد.
سه (فیلم ۱۹۶۵). سه ( صربی: tir ) یک فیلم به کارگردانی الکساندر پترویچ است که در سال ۱۹۶۵ منتشر شد.
سه (فیلم ۱۹۶۹). سه ( انگلیسی: Three ) فیلمی است که در سال ۱۹۶۹ منتشر شد.
سه (فیلم ۲۰۰۲). سه ( انگلیسی: Three ) یک فیلم آنتولوژی در ژانر ترسناک به کارگردانی کیم جی وون، پیتر چان و نونزی نیمیبوتر است که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد.
سه (فیلم ۲۰۰۶). «سه» ( انگلیسی: Three ( 2006 film ) ) فیلمی در ژانر نئو نوآر و ترسناک است که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد. از بازیگران آن می توان به مارک بلوکاس، بیل مسلی، و پریسیلا بارنز اشاره کرد.
سه (فیلم ۲۰۱۶). سه ( به هندی: Te3n ) فیلمی محصول سال ۲۰۱۶ و به کارگردانی ریبهو داسگوپتا است. در این فیلم بازیگرانی همچون آمیتاب باچان، نوازالدین صدیقی، ویدیا بالان، سابیاسچی چاکرابارتی ایفای نقش کرده اند.
ویکی واژه
(شماره): عدد توصیفی که نشانه آن (۳) است، عددی بین دو و چهار، دو بهعلاوه یک. ثلاث.
به سه دادن کنایه از: معامله پر سود کردن.
سه شدن: بد شدن خراب شدن، برملا شدن.