آواکس

( آواکس ) [ انگ. A.W.A.C.S ] ( اِ. )۱ - دستگاهی مراقبت کننده جهت ردگیری هواپیماهای دشمن که در هواپیمای خودی نصب می کنند. ۲ - ( عا. ) خبرچین.

آواکس. سامانه کنترل و هشدار زودهنگام هوابرد، با نام اختصاری آواکس، ( به انگلیسی: Airborne early warning and control ( AEW& C ) ) گونه ای هواگرد با قابلیت دیده وری راداریِ است که به عنوان یک ایستگاه رادار نیرومند و متحرک برای انجام عملیات فرماندهی و کنترل و مدیریت جنگ ( C2BM ) طراحی شده است. وظیفه سامانه های آواکس شناسایی هواگردها، کشتی ها، و وسایل نقلیه دیگر از مسافت های بسیار دور و همچنین نظارت و فرماندهی جنگ های هوایی از طریق راهنمایی و هدایت هواپیماهای جنگنده و حمله به زمین است. قابلیت های آواکس ها به گونه ایست که هم در نقش های دفاعی و هم برای ماموریت های هجومی از آن ها استفاده می شود.
سامانه های آواکس می توانند وظیفه ای مشابه مراقبت پرواز در شرایط جنگی ایفا کرده و با هواپیماهای خودی ارتباط برقرار کنند، محدوده شناسایی آن ها را افزایش دهند و آن ها را از دید دشمن مخفی کنند چرا که هواپیماهای خودی قادر هستند از سامانه رادار آواکس استفاده کرده و نیازی به استفاده از سامانه رادار خود ندارد. با این وجود، هواپیماهای آواکس ممکن است توسط هواپیماهای دشمن که خارج از محدوده شان قرار دارند ردگیری شوند. دلیل این امر این است که قدرت پالس با دور شدن از منبع کاهش می یابد؛ بنابراین سیگنالی که می بایست به هدف برخورد کند و برگردد می بایست آنقدر قوی باشد که دو برابر فاصله بین فرستنده و هدف را پوشش دهد.
هواپیماهای آواکس متعددی در کشورهای مختلف ساخته شده اند و در سال های اخیر هلیکوپترهای آواکس هم ساخته شده اند. این سامانه ها معمولاً بر روی بدنه یک هواپیمای مسافربری یا ترابری نصب می شوند هرچند هواپیماهایی هم وجود دارند که از ابتدا برای ایفای این نقش طراحی شده اند.
در زبان انگلیسی، AWACS اختصاصاً به سامانه مورد استفاده در هواپیمای بوئینگ ئی - ۳ سنتری و همچنین بوئینگ ئی - ۷۶۷ متعلق به ژاپن اشاره دارد و AEW& C به تمام هواپیماهای هشدار سریع و فرماندهی هوایی اشاره دارد اما به طور کلی از واژهٔ آواکس برای اشاره به تمامی این هواگردها استفاده نیز می شود. در زبان فارسی هر دو آن ها آواکس نوشته می شوند.
سامانه های آواکس پیشرفته می توانند هواپیماهایی با فاصله ۴۰۰ کیلومتری را شناسایی کنند. این فاصله دور از تیررس اکثر موشک های زمین به هوا است. یک هواپیمای آواکس در ارتفاع ۳۰۰۰۰ پایی می تواند منطقه ای با مساحت ۳۱۲٬۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش راداری بدهد؛ بنابراین سه فروند آواکس در یک عملیات مشترک، می توانند مساحتی معادل مساحت اروپای مرکزی را به کلی پوشش دهند.

(نظامی): دستگاهی مراقبت کننده که در هواپیما نصب می‌کنند و می‌تواند چندین هواپیمای دیگر را از فاصله زیاد ردگیری کند.
دستگاهی مراقبت کننده جهت ردگیری هواپیماهای دشمن که در هواپیمای خودی نصب می‌کنند.
(عامیانه): خبرچین.

💡 هدف اصلی از طراحی این موشک، جلوگیری از پرواز آواکس و سایر پرنده‌های پیش اخطار بود. هرچند که به راحتی می‌توانست به عنوان یک موشک ضد بالیستیک نیز بکار رود که افشای این موضوع، موجب تیره شدن روابط روسیه با ایالات متحده می‌گشت؛ زیرا دو طرف روسیه و ایالات متحده، پیمان منع تولید موشکهای ضد بالیستیک را امضا کرده بودند تا بدین وسیله از گسترش بی‌حد و حساب موشک‌های اس‌اس، به نوعی جلوگیری شود.

💡 در سال ۱۹۵۸ سفارش ساخت اولین هواپیمای آواکس شوروی به گروه طراحی توپولف داده شد. این گروه برای ساخت این سامانه هواپیمای بمب‌افکن توپولف-۱۱۴ را انتخاب کرده و آن را با نام توپولف-۱۲۶ به یک هواپیمای هشدار سریع و کنترل هوایی تبدیل کردند. توپولف-۱۲۶ در سال ۱۹۸۴ با هواپیمای بریف آ-۵۰ جایگزین شد که هنوز هم هواپیمای آواکس اصلی نیروهای مسلح روسیه محسوب می‌شود.[نیازمند منبع]

💡 این موشک تنها جهت نصب بر روی هواپیماهای سوخو-۳۵، سوخو-۳۷ و میگ-۳۱ طراحی شده‌است؛ هرچند گزارش‌هایی مبنی بر استفاده از این موشک دوربرد بر روی آواکس‌های ای-۵۰ نیز منتشر شده‌است.