تجنیس زاید

جناس اضافی

مصافق زاید. [ ت َ س ِ ی ِ ] ( ترکیب وصفی، اِ مرکب ) و مذیل نیز خوانند و آن چنان باشد که هر دو کلمه متجانس بحروف و حرکات متفق باشند اما در آخر یک کلمه حرفی زیادت بود، مثال: هو حام حامل لاعباءالامور و کاف کافل لمصالح الجمهور. دیگر: انا من زمانی زمانة و من اِخوانی فی حنانة. پارسی: مو سیاه تر از شب و شبه. نصربن الحسن المرغینانی گوید:
فدیناه من خل مواف موافق 
و من صاحب واف مصاف مصافق ِ.
من گویم:
در حسرت رخسار تو ای زیباروی 
از ناله چو نال گشتم از مویه چو موی.وطواط ( حدایق السحر ).آنست که کلمه متجانس از دیگری بحرفی زیادت باشد. ( المعجم ص 252 ). و یکی از اقسام بلاغت آنست که دبیر و شاعر دو لفظ به یک معنی بیارند و به آخر لفظ آخرین یک حرف زیادت کنند، چون نام و نامه و این قسم بتازی ستوده اند تا بغایت، چنانکه عنصری گوید ( مضارع ):
آبست و زعفران حسد تو که حاسدت 
بر چشم چشمه دارد و بر چهره زعفران.
مراد چشم و چشمه است.
شاعر گوید ( هزج ):
از جام بجامه چه شبانگاه 
وز جامه بجام چه تو شبگیر
شیر است غذای کودک خرد
شیره ست غذای مردم پیر.
عسجدی گوید ( هزج ):
تا پیل چو یک فریشم پیله 
اندر نشود بچشمه سوزن 
شاها تو بزیر فر یزدان 
بدخواه تو زیردست اهرمن.
دهقان فوزی گوید ( مضارع ):
تا پیل مر سپه را بر تود توده کرد
بنگر که زود مر همه را پاک زوده کرد
بخش زمانه بد علم جان جلیل را
ببرید تار و پود همه پاک پوده کرد
این پادشا بتاختن سود رفته بود
مر تازننده را طمع سود سوده کرد.
عنصری گوید ( مجتث ):
شده ست کام تو بر کامه عطا صورت 
شده ست نام تو بر نامه ٔظفر عنوان.
محمد عبده گوید ( متقارب ):
سهی سروم از ناله چون نال گشته 
سها مانده از غم سهیل یمانی.
مراد سها و سهیل و ناله و نالست. ( ترجمان البلاغة چ احمد آتش صص 14 - 15 ).
صاحب آنندراج در تعریف تجنیس زاید شرطی افزوده گوید: تجنیس زاید و ناقص و آن چنانست که لفظ دوم متجانس در عدد حروف کم یا بیش باشد، اگر اول است ناقص والا زاید، مثال ناقص:
در فرقت روی خوب آن طرفه پسر
از ناله چونال هستم از مویه چو موی.
موی ناقص از مویه. مثال زاید:
باری نظری ز مردمی کن 
کز هجر تو چشم چشمه گشته ست.
چشمه زاید از چشم است. ( آنندراج ).

و مذیل نیز خوانند و آن چنان باشد که هر دو کلمه متجانس بحروف و حرکات متفق باشند اما در آخر یک کلمه حرفی زیادت بود