واژه «کیصان» در زبان عربی مصدر و حالتی برگرفته از ریشه «کیص» است و مجموعهای از معناهای رفتاری و اخلاقی را در خود جای میدهد. این واژه در اصل به حالتی اشاره دارد که انسان نسبت به چیزی دچار دلسختی، بددلی، تنگخلقی یا نوعی انقباض روحی و اخلاقی شود. در بسیاری از کاربردهای لغوی، «کیص» و «کیصان» با مفهوم بخل شدید و تنگنظری ارتباط پیدا میکنند و برای توصیف فردی به کار میروند که بسیار خسیس، سختگیر و ناخوشخو باشد. از همین رو، «کیصان» میتواند حالت یا رفتار ناشی از چنین خصلتی را بیان کند؛ یعنی وضعیتی که انسان در آن از بخشندگی، نرمی و گشادهدستی دور میشود و به سختخویی و امساک گرایش پیدا میکند. افزون بر این، در برخی کاربردها این واژه به نوعی شتاب و عجله در رفتار نیز اشاره دارد و برای توصیف حرکت سریع یا رفتاری شتابزده به کار میرود. همچنین در متون لغوی آمده است که «کیصان» میتواند به حالت تنها غذا خوردن یا حتی بسیار خوردن و افراط در خوردن و آشامیدن نیز اشاره داشته باشد که نشان میدهد این واژه در گذشته دارای دامنه معنایی گستردهای بوده است. در بعضی توصیفها نیز «کیص» برای فردی کوتاهاندام، نازکاستخوان اما پرگوشت استفاده شده و جنبه ظاهری و جسمانی پیدا کرده است. بنابراین معنای دقیق این کلمه را باید نوعی حالت ناشی از تنگخویی، بخل، سختدلی یا رفتار شتابزده دانست که بسته به متن، میتواند جنبه اخلاقی، رفتاری یا حتی جسمانی داشته باشد. این واژه امروزه کمتر در گفتار روزمره دیده میشود، اما در متون ادبی و لغوی کهن نمونهای از واژههای پرمعنا و چندوجهی زبان عربی به شمار میآید که طیف گستردهای از ویژگیهای انسانی را بیان میکند.
کیصان
لغت نامه دهخدا
کیصان. [ ک َ ی َ ] ( ع مص ) کَیْص. ( منتهی الارب ) ( ناظم الاطباء ) ( اقرب الموارد ). رجوع به کَیْص ( ع مص ) شود.