اصطلاح «مصادیق اضطرار» در فقه و مباحث حقوقی به موارد و شرایطی اشاره دارد که در آن انسان به دلیل قرار گرفتن در وضعیت اجبار، ناچاری یا نبودِ اختیار واقعی ناگزیر میشود برخلاف حالت عادی یا حکم اولیه شرعی یا قانونی عمل کند. در این مفهوم، «اضطرار» به معنای قرار گرفتن فرد در شرایطی است که برای حفظ جان، مال، آبرو یا دفع ضرر جدی، انجام یک عمل غیرمعمول یا حتی ممنوع برای او ضروری میشود و به همین دلیل، آن وضعیت به عنوان استثناء در احکام در نظر گرفته میشود. مصادیق اضطرار بسیار گسترده هستند و در منابع فقهی عمدتاً در ابواب مربوط به اطعمه و اشربه، مانند خوردن غذاهای حرام در شرایط خطر جانی، و همچنین در سایر ابواب فقهی مانند جهاد، معاملات و حقوق مطرح شدهاند. در این موارد، اگر فرد در شرایطی قرار گیرد که راه دیگری برای نجات خود نداشته باشد، حکم اولیه تغییر یافته و اجازه انجام عمل ضروری صادر میشود. برای مثال، خوردن غذای حرام در صورت خطر مرگ از نمونههای روشن اضطرار به شمار میآید. همچنین در حوزههای دیگر فقهی، مانند معاملات یا احکام اجتماعی، اگر فرد برای دفع ضرر شدید یا جلوگیری از آسیب جدی ناچار به انجام عملی شود، آن مورد نیز در شمار مصادیق اضطرار قرار میگیرد. اهمیت این مفهوم در فقه اسلامی در این است که نشان میدهد احکام شرعی با توجه به شرایط واقعی زندگی انسان انعطافپذیر هستند و در شرایط خاص، سختگیری اولیه برداشته میشود. به طور کلی، «مصادیق اضطرار» به معنای موارد و شرایطی است که در آن انسان به دلیل اجبار و ناچاری، مجاز به ترک حکم اولیه یا انجام عمل ضروری برای حفظ جان و مصالح اساسی خود میشود.
مصادیق اضطرار
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] مصادیق اضطرار فراوان است که در این مقاله به آن ها اشاره می شود.
مبحث اضطرار در منابع فقهی بیش تر در باب « اطعمه و اشربه » و گاه در ابواب دیگر فقهی مطرح شده است؛ مانند:
← جهاد
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار؛ البحر الرائق شرح کنز الدقائق؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ ترمینولوژی حقوق؛ التعاریف؛ تفسیر العیاشی؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب؛ تفسیر نورالثقلین؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام؛ حاشیة المکاسب؛ الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهره؛ شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل؛ العروة الوثقی؛ قواعد الاحکام؛ کتاب الخلاف؛ الکافی، حلبی؛ الکافی، کلینی؛ کتاب البیع، مصطفی خمینی؛ کتاب البیع، قدیری؛ الکشاف؛ لسان العرب؛ مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام؛ مصباح الفقاهه، خویی؛ مصطلحات الفقه و معظم عناوینه الموضوعیه؛ مفردات الفاظ القرآن؛ مقالات الاصولیین؛ المقنعه؛ المکاسب؛ منتهی المطلب؛ من لا یحضره الفقیه؛ منهاج الصالحین، حکیم؛ منیة الطالب فی شرح المکاسب؛ مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ نظریة الضروره؛ نهایة الافکار فی مباحث الالفاظ؛ النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی؛ وسائل الشیعه.