مولوی جلال الدین محمد

مولوی، جلال الدین محمد (بلخ ۶۰۴ـ قونیه ۶۷۲ق)
(ملقب به: خداوندگار، مشهور به: مولوی، مولانا و ملّای روم) شاعر، حکیم و عارف ایرانی. پدرش، بهاء ولد، معروف به سلطان العلما، اهل وعظ و منبر بود و در بلخ مسند تدریس داشت. به سبب رنجش خاطر از محمد خوارزمشاه، در اواخر پادشاهی هم او، بلخ را به بهانۀ گزاردن حج ترک گفت و سرانجام در قونیه نشیمن گزید و در همان جا درگذشت (۶۲۸ق). با مرگ بهاء ولد، جلال الدین محمد ۲۴ساله، ارشاد و تربیت مریدان او را برعهده گرفت. چندی بعد، سید برهان الدین محقق ترمذی، شاگرد و مرید بهاءولد، به قونیه آمد و مولانای جوان را نزدیک به ۹ سال تحت ارشاد و تربیت خود گرفت و برای تکمیل تحصیلاتش او را چند سفر به شام فرستاد، تا آن که سرانجام مولانا در علم ظاهر و باطن به کمال رسید. مولانا پس از مرگ محقق ترمذی، به تدریس علوم دینی و وعظ پرداخت، تا این که با شمس تبریزی، که در ۶۴۲ق به قونیه رفت، آشنا شد. زندگی مولانا پس از این دیدار، به کلی متأثر از تعلیم و شخصیت شمس شد؛ چندان که ترک مسند تدریس و فتوی گفت و تمام وجود خود را وقف تجارب روحانی و عرفانی کرد. اما این امر سبب ناخرسندی و خشم مریدان مولانا شد، تا آن جا که در حق شمس دشمنی نشان دادند. سرانجام شمس چون ناخرسندی مریدان مولانا را دریافت، بی خبر راهی دمشق شد (۶۴۳ق). مولانا که پس از رفتن شمس از همه کار کناره گرفته بود، فرزندش سلطان ولد را در پی او فرستاد و عاقبت شمس در ۶۴۴ق به قونیه بازگشت. اما بار دیگر مخالفت یاران مولانا بالا گرفت و این بار شمس به ناگاه ناپدید شد (۶۴۵ق) و دیگر هیچ کس از وی خبر نیافت. غیبت شمس، بعدها، سبب انتشار این شایعه شد که گویا یاران مولانا او را کشته اند. پس از این رخداد، مولانا مسند تدریس و فتوی را ترک گفت و خود را در شعر و سماع مستغرق کرد و به مراقبت باطن پرداخت. وی برای آن که التهاب خاطر مشوش خود را فرونشاند، به تربیت شاگردان و مریدان همت گماشت و از میان یاران دیرینۀ خود کسانی را برگزید و عنایت بیشتر با آنان می ورزید. نخستین آن ها صلاح الدین فریدون زرکوب قونوی بود. ارتباط و اتصال او با صلاح الدین زرکوب و سپس حسام الدین چلبی در این دوره از زندگی مولانا (۶۴۷ـ۶۷۲ق)، یک چند او را سخت مشغول داشت. در دیوان شمس بیش از ۷۰ غزل وجود دارد که در آن ها روی سخن با صلاح الدین است و در زمان صحبت با او سروده شده اند. مثنوی معنوی نیز، که مهم ترین اثر عرفانی ادب فارسی است، به خواهش و تشویق حسام الدین چلبی سروده شد. در مدت ۲۵ سالی که، پس از آخرین جست وجو در پی شمس در دمشق، از عمر مولانا باقی مانده بود، زندگی وی در آرامشی نسبی گذشت؛ در ۱۰ سال نخست (۶۴۷ـ۶۵۷ق)، صلاح الدین زرکوب خلیفۀ او بود و در ۱۰ سال آخر (۶۶۲ـ۶۷۲ق)، حسام الدین چلبی خلیفه شد. در مراسم خاکسپاری او نماز را به وصیت خودش، شیخ صدرالدین قونوی خواند و پیکر او را در تربت پدرش، باغ سلطان یا ارم باغچه، که پس از آن تربت مولانا خوانده شد و اولاد و احفاد او نیز بعدها در آن جا آسودند، به خاک سپردند. تربت مولانا هم اکنون در قونیه دایر و زیارتگاه دوستداران عرفان و آثار مولاناست. از آثارش به نثر: فیه مافیه که در مثنوی معنوی از آن به نام مقالات یاد شده است. این اثر مجموعه ای از سخنان مولانا در خطاب به کسانی است که در مجالس وی شرکت می جستند و نیز پاسخ به پرسش های ایشان است. بهترین چاپ این اثر به کوشش بدیع الزمان فروزانفر است (تهران، ۱۳۳۰ش)؛ مجالس سبعه که مجموعۀ خطابه ها و مواعظ مولاناست (تهران، ۱۳۶۳ش)؛ مکاتیب که مجموعۀ ۱۴۴ نامۀ مولاناست (تهران، ۱۳۱۵ش). به نظم: مثنوی معنوی در حدود ۲۶هزار بیت که بارها چاپ شده و شرح های بسیار بر آن نوشته اند؛ دیوان غزلیات شمس تبریزی/ دیوان کبیر/دیوان شمس/کلیات شمس؛ رباعیات که در انتساب برخی از آن ها به مولانا تردید است و معتبرترین نسخۀ آن، که ۱۹۸۳ رباعی را دربر دارد، به کوشش بدیع الزمان فروزانفر چاپ شده است (جلد هشتم از کلیات شمس).
آرا و عقاید. تعالیم مولانا در مثنوی معنوی، که عالی ترین منظومۀ تعلیمی صوفیه در سراسر قلمرو شعر فارسی است، از زبان نی بیان می شود و آنچه می گوید زمزمۀ روح سالکی است که از اصل خود، که همانا حق است، دور افتاده و آهنگ بازگشت به نیستان را دارد. در مثنوی مسائل مربوط به شریعت و حقیقت از دید اهل طریقت مطرح شده است. مادۀ اصلی اندیشه در مثنوی برگرفته از قرآن، حدیث، روایت، حکم، امثال، حکایات و قصص است و تمامی این معانی برای افزودن اشتیاق سالک به سلوک در عرفان و گذراندن مشکلات آن و رسیدن به حقیقت است؛ چراکه تلاش برای رسیدن به حقیقت، طلب وصل به آن اصلی است که منشأ وحدت و اتحاد است و انسان از آن دور افتاده است. به باور او طریقۀ فیلسوفان و اهل کلام براساس برهان و شک است و این دو گروه در هر گام از حق و حقیقت دورتر و دورتر می شوند و تنها شیوۀ کشف و شهود را، که عارف بر آن متکی است، وسیلۀ رسیدن به حقیقت می داند. اگرچه موضوعات و بحث های کلامی و فلسفی (چون اتحاد و تناسخ، جوهر و عرض و قیاس) در مثنوی بسیار طرح شده اند، اما ورای تمام این ها، طریقۀ مولانا عشق است. او عشق را تنها منجی انسان ها و اسباب رسیدن آنان به حقیقت و محبت را، که سبب تزکیه و تربیت دل است، مؤثرترین عامل در تهذیب نفس می داند. وی نه طالب عشق ظاهر و صورت که طالب عشقی بزرگ و نجات دهنده است و معتقد است در این راه، هر چیز دیگری (چون ریا و خودپرستی)، که بر دست و پای روح سالک بسته است، باید از بین برود. در مثنوی این عشق به تمام ذرات عالم وجود نسبت داده می شود و هر گونه کشش و جذبه ای که در ذرات کاینات است، تعبیری از عشق به شمار می رود. به باور مولانا رهایی از خودی و بیماری های نفس با ریاضت و گوشه نشینی ممکن نیست و وجودِ یک دستگیرِ معنوی و الهی لازم است. رهایی از خویش و رسیدن به عشقی بزرگ تر که در آن هر عیب و علت نفسانی از میان می رود و انسان برای پذیرش و رسیدن به حقیقت آماده می شود، جوهر تعالیم مولاناست.

[ویکی نور] مولانا محمد جلال الدین محمد بلخی نام او محمد و لقبش در دوران حیات خود، جلال الدین و گاهی (خداوندگار) و مولانا بوده و لقب مولوی در قرن های بعد از (نهم) برای وی به کار رفته است. وی در سال 604 هجری در بلخ ولادت یافت. پدرش بهاءولد (648-543) ملقب به سلطان العلماء، هم از رؤسای شریعت بود و هم از رؤسای طریقت. یکی از حوادث مهم زندگی وی، سفر مولوی و خانواده اش و مقیم شدن در قونیه بود. در سال 617، سلطان العلماء به همراه خانواده اش از بلخ مهاجرت کردند. حکایت مشهوری که در طی این سفر روایت شده، این است که روزی عطار نیشابوری، مولوی را دید و درباره مولوی به پدرش گفت: (این فرزند را گرامی دار، زود باشد که از نفس گرم، آتش در سوختگان عالم زند). در طول این سفر، آن ها مدتی را در وخش و سمرقند گذرانیدند. سپس به حج رفتند و نیشابور را دیدند و به بغداد رسیدند. مدتی در حجاز ماندند و هنگام بازگشت از مکه، چندی نیز در شام بودند. چند سالی را نیز در لارنده به سر بردند که در همین شهر، جلال الدین، با گوهر خاتون، دختر شرف الدین لالا، ازدواج کرد. پس از آن بهاءولد به قونیه رفت و در همان جا وفات یافت.
مولوی پس از فوت پدر، در سن 24 سالگی به تدریس و وعظ پرداخت و سپس، سید برهان الدین محقق ترمذی که از شاگردان و مریدان سلطان العلماء بود، به قونیه آمد و مولوی شاگرد و مرید وی گشت و بر اثر این ارادت، با معارف و علوم عرفانی مأنوس شد و پس از آن نیز با سفر به حلب و دمشق، مطالعات خود را گسترش داد. گفته شده است که برهان محقق، پس از آن که به تربیت مولوی پرداخت و او را کامل و تمام عیار دید، دست از تدریس برداشت و گوشه گیری کرد و سرانجام در سال 638 درگذشت. زندگی مولوی از همین جا رنگی دیگر به خود گرفت. استادی که مولوی از چشمه دانش او جرعه ها نوشید، وفات یافت و مولوی پس از جستجوها و کند و کاوها، سرانجام خود را در میان متشرعان و فقیهان و دانشمندانی که به اندک جاه و مقام دنیا دل خوش کرده اند، تنها دید. بیراه نیست اگر بگویم در وجود مولوی آتشی برای دیدن شخصی شعله گرفت تا درون چند توی او را به او بشناساند و اگر بگویم او در انتظار عشقی به غایت بزرگ بود تا حقیقت بر او روشن شود، باز هم به خطا نرفته ام.
شخصیت عجیب و افسانه ای شمس که همواره بر سر زبان هاست، همان آتشی را با خود دارد که مولوی تشنه دیدن و مبتلا شدن به آن است. نام او «شمس الدین محمد بن علی بن ملکدار تبریزی» است و در شهر تبریز به دنیا آمد. ناآرامی درونش باعث شد که وی در یک شهر ثابت نماند و مدام از شهری به شهر دیگر رود و سرانجام به قونیه رسید. درباره اولین دیدار بین شمس و مولوی حکایات مختلفی گفته شده است. اما مشهورترین حکایت این است که مولوی از راه بازار به خانه می رفت، ناگهان از میان جمعیت کسی فریاد برآورد: به صراف عالم معنی، محمد(ص) برتر بود یا بایزید بسطام؟ مولوی از چنین سؤالی خشمگین شد و جواب داد: محمد(ص) سرحلقه انبیاست، بایزید بسطام را با او چه نسبت؟ اما درویش پاسخ داد پس چرا آن یک «سبحانک ما عرفناک» گفت و این یک «سبحانک ما اعظم شأنی» بر زبان راند. بدین ترتیب آتشی در وجود مولوی شعله گرفت که دیگر خاموشی نیافت. شمس گفته است: «وجود من کیمیایی است که بر مس ریختن حاجت نیست پیش من برابر می افتد همه زر می شود» و چه کیمیایی! که تمام اندوخته های مرد دانشمند و فقیه را بر باد داد و عقل مادی و معاش را به زیر سؤال برد و از طرفی شمس نیز به آنچه مدت ها در انتظارش بود رسید. چنان که گفته است: «در من چیزی بود که شیخم نمی دید و هیچ کس ندیده بود آن چیز را خداوندگارم مولانا دید». مصاحبت و خلوت طولانی میان شمس و مولوی و شور و شعف و عشقی که این مرد بزرگ را منقلب ساخت، سبب حسادت و بدبینی مریدان و دوستداران مولوی شد. با اعتراض و بدخواهی گفتند: (اگر او نبودی، با ما خوش بودی). شمس بر اثر این بدگویی ها روز پنج شنبه 21 شوال 643ق از قوینه می رود. مولوی اندوهگین و مأیوس، چنان در خود فرومی رود که با هیچ کس سخن نمی گوید. زیرا می دانست دلیل رفتن شمس، سخنان و بدگویی های اطرافیان است. پس از مدتی انتظار، شمس برای مولانا نامه فرستاد و از سوی مولانا نیز، برای شمس نامه ها فرستاده شد.بالاخره شمس باز می گردد و پس از پانزده ماه فراق، شاعر شوریده را دوباره به رقص و سماع و شعر ناب می کشاند. این بار جلال الدین برای نگاه داشتن شمس، یکی از دختران خود را به نکاح شمس در می آورد. شمس شیفته کیمیا می گردد. اما پس از آن تهدیدها و بدگویی آغاز شد و شمس بار دیگر مورد آزار مریدان و طالبان علم قرار گرفت. شمس در سال 645 ناپدید شد. اگر خود عزم سفر کرد، روشن نیست و اگر توسط معاندان کشته شد، با قاطعیت نمی توان درباره آن صحبت کرد. اما مولوی احساس می کرد که علاءالدین (فرزندش) در قتل شمس دست داشته است، به همین دلیل پس از آن با فرزندش سخن نمی گفت و حتی گفته شده است که در مراسم تشییع و تدفین او شرکت نکرده است. پس از آن مولوی تا مدت ها در جستجوی شمس بود. دوباره به دمشق رفت، اما پس از تلاش بسیار، مأیوس و نومید، فراق و دوری شمس را پذیرفت. اما این بار خود شمسی شد تابان و فروزنده که تمام عالم را روشن ساخت، چنان چه مولوی در دیوان شمس، نام شمس را به گونه ای به کار می برد که گویی او و شمس یکی شده و مبدل به یک وجود گشته اند.
پس از غیبت شمس تبریزی، مولوی دردها و اندوه هایش را با صلاح الدین فراموش ساخت، صلاح الدین مرد ساده دلی بود و معروف است که قفل را قلف و مبتلا را مفتلا می گفته است. این بار توجه مولوی به صلاح الدین، حسادت دیگران را برانگیخت؛ اما مولوی خود چنان شیفته صلاح الدین گشته بود که به این سخنان توجه نکرد. صلاح الدین در سال 657 درگذشت.
مولانا بعد از صلاح الدین، به مصاحبت با حسام الدین روی آورد و مثنوی معنوی که به حسامی نامه نیز خوانده می شود، بر اثر همین مجالست و همدلی نوشته شد.
مولوی، پس از طی طریق و رسیدن به کمالات و ایستادن بر اوج قله فنا، در غروب یکشنبه پنجم جمادی الاخر 672 درگذشت. دلیل مرگ او بیماریی بود که طبیبان از معالجه او ناتوان شده بودند. در مراسم تشییع جنازه اش، مرد و زن، کودک و بزرگ حاضر شدند و شیون و زاری کردند.

💡 تبریز را تو شمس ابد پرتوی و هست گفتار او به نام تواشعار مولوی

💡 ز چیست تفرقه مولوی ز جمع کتب چه بود جمع کتب چون نکرد رفع حجب

💡 جواب آن غزل است این صائب مولوی که او چو آینه هم ناطق است و هم الکن