منتهی المطلب

[ویکی فقه] منتهی المطلب (کتاب). مؤلف کتاب منتهی المطلب جمال الدین ابو منصور حسن بن یوسف بن مطهر حلی اسدی، معروف به علامۀ حلّی ( م ۷۲۶ ق). کتاب« منتهی المطلب» یکی از جامع ترین و مبسوط ترین کتب فقه مقارنه ای و استدلالی در زمان خود است. این کتاب از نظر عمق مباحث علمی و جامعیت تعریفات و تفاصیل مطالب و هم چنین کیفیت تقسیمات و تنویع منظم و منسجم، کم نظیر می باشد. علامه حلّی که از بزرگترین فقهای امامیّه در طول تاریخ می باشد از نظر سبک استنباط و استدلال در زمان خود و بعد از آن، تحولی عظیم ایجاد نموده است.
شیخ جمال الدین، ابو منصور، حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلّی ملقب به علامۀ حلّی و علامه( علی الإطلاق ) در ۲۷ رمضان سال ۶۴۷ ه ق به دنیا آمد و در ۲۱ محرم سال ۷۲۶ ه ق در حلّۀ مزیدیه وفات نمود و در یکی از صحن های روضۀ امیر المؤمنین علی علیه السلام در نجف اشرف دفن گردید.
← شخصیت علمی
در ابتدای تألیف کتب فقهی در صدر اسلام، این کتب عبارت از یک سلسله مجموعه های روایت و حدیث بود که با سلسله سند به ائمۀ اطهار علیهم السلام اتصال و استناد داده می شد. پس از سه قرن، فقها مطالب فقهی را از قالب روایات و احادیث و ذکر سلسله سند خارج نموده و الفاظ صادر از مصادر تشریع را بدون استناد به امام و در لباس فتوا عرضه نمودند که در اصطلاح آن را« فقه منصوص » یا« أصول متلقاة » گویند.در مرحلۀ بعد دو نوع فقه در کنار هم ظهور پیدا کردند:الف- یک نوع فقه استنباطی بود که بر اساس قواعد کلی و نصوص عام کتاب و سنت و ادلۀ عقلی به استنباط و افتاء در احکام مستحدثه پرداخته می شد.ب- نوع دیگر فقه تطبیقی یا مسائل الخلاف بود که در آن پس از جمع آوری آراء مختلف فقهی مختلف با مقایسۀ ادله و براهین هر کدام از آنان به ارزش گذاری و مقایسۀ بین آنها پرداخته می شد.
اهمیت و اعتبار
کتاب« منتهی المطلب» یکی از جامع ترین و مبسوط ترین کتب فقه مقارنه ای و استدلالی در زمان خود است. این کتاب از نظر عمق مباحث علمی و جامعیت تعریفات و تفاصیل مطالب و هم چنین کیفیت تقسیمات و تنویع منظم و منسجم، کم نظیر می باشد. علامه حلّی که از بزرگترین فقهای امامیّه در طول تاریخ می باشد از نظر سبک استنباط و استدلال در زمان خود و بعد از آن، تحولی عظیم ایجاد نموده است.وی به دلیل کثرت و تنوع تألیفات فقهی و نگارش کتب فقهی: - مختصر همچون« تبصرة المتعلمین» و« إرشاد الأذهان»، - و متوسط همچون« قواعد الأحکام» و« تحریر الأحکام»، - و مفصّل همچون« منتهی المطلب» و« مختلف الشیعة» و« تذکرة الفقهاء»، در تاریخ فقه از سایر علماء و بزرگان متمایز شده و در واقع حلقۀ واسطه بین قدماء و متأخرین از فقهاء می باشد. هر کدام از کتب فقهی مفصل وی دارای سبک خاصی می باشد کتاب« مختلف الشیعة» به صورت فقه مقارنه ای در داخل مذهب امامیه،« تذکرة الفقهاء» در محدودۀ معین در خارج از مذهب،« منتهی المطلب» در سطح وسیع و فراگیر خارج از فقه امامیّه تدوین شده است.مؤلف در خطبۀ کتاب می نویسد: کتابنا هذا لا یخلو عن مطالب دقیقة و مباحث عمیقة، لم توجد فی شی ء من صحف الأوّلین و لم تسطر فی دفاتر الأقدمین، لما استنبطناه من فکرنا و نظرنا، فنذکر الخلاف الواقع بین الأصحاب مع ذکر حججهم و الرد علی الفاسد منها.
تاریخ تألیف
...

💡 از فرزندان مطلب، همه فرزندان حارث بن المطلب، مانند عبيده،طفيل، و حصين، و مسطح بن اثاثة بن عباد بن المطلب (406) در جنگ بدر شركت كردند.

💡 مؤ لف: در اين معنا روايات بسيارى از رجال حديث - چه از اصحاب و چه از غير ايشان- از قبيل عباس، انس، ابى هريره، ربيعة بن حارث بن عبد المطلب، پسر عمر، ابنعباس، على (عليه السلام )، محمد بن على، امام باقر، و جعفر بن محمد، امام صادق (عليهالسلام ) و غير ايشان از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) روايت شده.

💡 در روايت ديگرى آمده است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) بعد ازنزول اين آيه فرمود: الا ان كل ربا من ربا الجاهلية موضوع واول ربا اضعه ربا العباس بن عبد المطلب: آگاه باشيد تمام مطالبات ربوى كه درزمان جاهليت مردم از يكديگر داشته اند همگى بايد فراموش شود و نخستين مطالباتربوى كه من آن را به دست فراموشى مى سپارم مطالبات عباس بن عبد المطلب است.

💡 O در حديث مى خوانيم: شخصى نگران مالى كه نزد ديگران داشتبود. به امام صادق (عليه السّلام ) نگرانى خود را گفت. حضرت فرمود: هر گاه بهمكه رفتى، براى هر يك از عبد المطلب، ابو طالب، عبداللّه، آمنه و فاطمه بنت اسد يكطواف انجام بده و دعا كن، مال به تو برمى گردد. او اينعمل را انجام داد و همين كه از مسجد الحرام خارج مى شد، بدهكار خود را ديد كه به او گفت:بيا و مال خود را از من بگير.

💡 و اين كسانى كه خداوند خمس را برايشان قرار داده خويشاوندانرسول خدا (صلى الله عليه و آله ) و همانهايند كه در آيه (و انذر عشيرتك الاقربين )از آنان ياد كرده، و ايشان فرزندان عبد المطلب از ذكور و اناث مى باشند، و احدى ازخاندانهاى قريش و ساير تيره هاى عرب جزو آنان نيستند. و همچنين موالىاهل بيت (عليهم السلام ) نيز در اين خمس سهمى ندارند، صدقات مردم براى موالى ايشانحلال است، و موالى با ساير مردم يكسانند.