تِرْمِذی، محمّد بن عیسی (۲۰۹ـ ترمذ ۲۷۹ق)
محدّث و حافظ قرآن. برای تحصیل حدیث به خراسان و عراق و حجاز سفر کرد و نزد بخاری و برخی استادان او دانش آموخت. حافظه ای بسیار قوی داشت. در آخر عمر نابینا شد. از آثارش: الجامع الصحیح، که یکی از صحاح ستّۀ اهل سنّت است؛ الشمائل المحمّدیۀ.
[ویکی نور] ترمذی، ابوعیسی محمد بن عیسی بن سَورَة سُلَمی محدّث مشهور اهل سنت در قرن سوم و نویسندۀ کتاب «الجامع الصحیح» معروف به سنن ترمذی، از صحاح سته. تاریخ تولد او را به تفاوت 209، 210 و دویست و اندی هجری قمری ذکر کرده اند. از آنجا که ترمذی به «بوغی» نیز شهرت داشته، برخی چون فؤاد سزگین در «تاریخ التراث العربی» ج 1، جزء 1، ص 299، زادگاه او را بوغ روستایی در شش فرسخی ترمذ، دانسته است. اما بر طبق سخنی از ترمذی، جدّ او اهل مرو بوده و در روزگار لیث بن سیّار به ترمذ مهاجرت و در آنجا توطّن کرده و ترمذی نیز در آنجا متولد شده است.
ترمذی برای تحصیل از ترمذ به شهرهای دیگر، چون خراسان و عراق و حجاز رفت او با دیگر مؤلفان صحاح سته معاصر بوده و هر شش مؤلف مشایخ و استادان مشترکی چون محمد بن بشار بُندار، ابوموسی محمد بن مُثنّی، زیاد بن یحیی حسّانی، عمرو بن علی فلاّس، یعقوب بن ابراهیم دَورقی و غیره داشته اند. مهمترین استاد ترمذی، ابوعبداللّه محمد بن اسماعیل بخاری، استاد او در فقه و حدیث و رجال بوده و ترمذی با وی مباحثات و مناظراتی داشته است. از ترمذی نوشتۀ مستقلی که مبیّن اعتقاداتش باشد در دست نیست. شاید در اصول نیز همانند فروع تابع اهل حدیث بوده است.
الجامع الصحیح، الشمائل المحمدیة و الحضائل المصطفویة، تسمیة اصحاب رسول اللّه(ص) که در آن به ذکر عشرۀ مبشّره و دیگر اصحاب رسول اکرم پرداخته است.
کتابهای دیگری هم از او نام برده اند که عبارتند از: التاریخ، رباعیات الحدیث، الزهد، الاسماء و الکنی و الآثار الموقوفة.
منبع: دانشنامه جهان اسلام، ج هفتم، مدخل: ترمذی، ص 237-238
الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی
💡 مفهوم یا عینِ کُشتنِ سگ چندین بار در کارهای بیضایی آمده است. او، در توضیح، دو بیت از منجیک ترمذی را نقل کرده که شاید سرچشمهٔ این تصویر در ذهنش بوده باشد:
