تخت طاوسی نام تختی بسیار باشکوه و گرانبها بوده است که به دستور شاه جهان، پادشاه گورکانی هند، ساخته شد و از نظر هنری و تزئینی یکی از شاهکارهای دربار او به شمار میرفت. این تخت به دلیل وجود نقش طاووس جواهرنشان بر روی آن به نام «طاوسی» معروف شد و سراسر آن با انواع جواهرات، سنگهای قیمتی و تزئینات نفیس آراسته شده بود. ساخت این تخت حدود هفت سال به طول انجامید و هنرمندان و صنعتگران ماهر هندی در شکلگیری و تزئین آن نقش داشتند تا اثری بسیار مجلل و سلطنتی پدید آید. در سال ۱۱۵۱ هجری قمری، نادرشاه افشار پس از ورود به هند و تصرف دهلی، این تخت را به همراه دیگر خزاین و جواهرات سلطنتی به عنوان غنیمت به دست آورد. این واقعه در تاریخ به عنوان یکی از مهمترین غارتهای سیاسی و نظامی آن دوره شناخته میشود که نشاندهنده قدرت و پیروزی نادرشاه در هند بوده است. تخت طاوسی گاهی در منابع به اشتباه «تخت طاووس» نیز نوشته شده و همین موضوع باعث برخی اشتباهات در تشخیص آن با تختهای دیگر تاریخی شده است. همچنین نباید آن را با تخت فعلی موجود در کاخ گلستان ایران اشتباه گرفت، زیرا آن تخت مربوط به دورههای بعدی و ساختاری متفاوت دارد. بر اساس برخی گزارشهای تاریخی، این تخت پس از دوره نادرشاه نیز وجود داشته اما در زمانهای بعدی جواهرات آن جدا شده و پراکنده گردیده است. در روایتهای تاریخی آمده است که بخشهای ارزشمند آن در دورههای بعد فروخته یا از بین رفته و امروزه اثری کامل از آن باقی نمانده است. در مجموع، تخت طاوسی نمادی از شکوه دربار گورکانی و همچنین یکی از معروفترین غنائم تاریخی دوران نادرشاه در هند محسوب میشود.
تخت طاوسی
لغت نامه دهخدا
تخت طاوسی. [ ت َ ت ِ وو ] ( اِخ ) نام تختی که به امر صاحبقران ثانی شهاب الدین محمد شاه جهان پادشاه غازی انار اﷲبرهانه مرتب شد و صورت طاوس مرصع به جواهر بر آن تعبیه بوده و بتاریخ هفتم ماه سال 1151 هَ. ق. شاه شاهان نادرشاه که از ایران به غصب هند آمده بود و از قلعه دارالخلافه شاه جهان آباد بر سایر تخت ها و جواهر وخزاین و نفایس و تحایف این دیار متصرف شد، چنانچه عبارت «غصب هند» ماده تاریخ این قضیه است:
دگر چه حاجت کیخسروی و کاوسی است
که عشق را دل پرداغ تخت طاوسی است.خان آرزو ( از آنندراج ).تخت طاوسی را غالباً بغلط تخت طاوس نویسند و نیز با تخت فعلی که درقصر گلستانست اشتباه شده. برای شرح بیشتر رجوع به مجله نقش و نگار شماره هفتم دوره سوم و مقاله آقای حکمت در فرهنگ ایران زمین ج 2 شود.
فرهنگ فارسی
یا تخت طاوس تختی که نادرشاه جزو غنایم و هدایای محمدشاه هندی بایران آورد (سال ۱۱۵۲ ه. ق ) این تخت بزرگ گرانبها که ۷ سال استادان ماهر هندی در ساختن و پرداختن آن صرف وقت کرده انواع جواهر و تزیینات در آن بکار برده بودند بسال ۱٠۴۳ در زمان شاه جهان بپایان رسید و بسبب نصب هیکل طاوس جواهر نشانی بر روی قبه آن به تخت طاوس معروف شده. این تخت بعد از زمان نادرموجود بود ولی از زمان زندیه ببعد خبری از آن در دست نیست بجز آنکه (( فلاندن ) ) در سفرنامه خود گوید که جهانگشاه ( آغا محمد خان ) جواهر آنرا جدا کرد و تماما بفروش رسانید. روایات دیگری هم درین باب آورده اند. توضیح مورخان غالبا این تخت رابنام (( تخت طاوسی ) ) (بایای نسبت ) یاد کرده اند.