اجتهاد عقلی

[ویکی فقه] اجتهاد عقلی به استنباط حکم شرع بر اساس ادله مستند به عقل اطلاق می شود.
اجتهاد عقلی، که مقابل اجتهاد شرعی می باشد، به اجتهادی گفته می شود که اساس آن، منابع و ادله ای است که حجیت یا طریقیت آن ها عقلی محض است و امکان تعلق جعل شرعی به آن ها وجود ندارد. طبیعی است این قسم از اجتهاد، سبب علم وجدانی به حکم شرعی می گردد.
مصادیق اجتهاد عقلی
از مصادیق اجتهاد عقلی، اجتهادی است که بر اساس مستقلات عقلی، قاعده لزوم دفع ضرر محتمل، قاعده اشتغال ( اشتغال ذمه یقینی، فراغ ذمه یقینی را می طلبد)، قاعده قبح عقاب بلا بیان و غیره، صورت گرفته باشد.

💡 جواد طباطبایی معتقد است که مشروطه در زمانی روی داد که سنت اندیشهٔ فلسفی اهمیت و زایندگی خود را در ایران از دست داده بود و نمی‌توانست بنیاد فکری مستحکمی برای استقرار نظام جدید فراهم کند. وی معتقد است که مردم ایران که مدتها بود از اجتهاد عقلی و اندیشهٔ فلسفی به دور مانده بودند، به ناچار در وضعیتی که وی آن را «تقلید دوگانه» خوانده است، معلق ماندند. به گفتهٔ ماشاءالله آجودانی ایدهٔ دولت مشروطه از مفاهیم غربی وام گرفته شده بود، حال آن که قانون جدید بر پایهٔ اسلام و قرآن نوشته شد و به عقیدهٔ وی این دو منبع در تناقض با یکدیگر بودند؛ این تناقض باعث تقلیل بنیادی‌ترین مفاهیم و اصول مشروطهٔ غربی شد که می‌توان آن را «مشروطهٔ ایرانی» نامید. بر این اساس، آزادی و میهن در مشروطهٔ ایرانی با مفاهیم اسلامی «امر به معروف و نهی از منکر» و «وطن اسلامی» گره خوردند و مفهوم متناقضی را پدیدآوردند.