دانشنامه آزاد فارسی
برده داری (slavery)
نهاد اجتماعی بسیار کهن و مطلق ترین شکل بندگی ناخواستهوبهره کشی اجباری و قهری از افراد. پیشینۀ برده داری به اعصار ما قبل تاریخ می رسد، امّا نهادینه شدن آن احتمالاً به اوایل دوران تاریخی بازمی گردد و تقریباً در کلیۀ جوامع بشری مشاهده می شود. در این نهاد برده به مثابه شیء تلقی می شود، می توان او را خرید و فروخت، مبادله یا در ازاء بدهی واگذار کرد، یا هدیه داد. برده داری در دوران تاریخی به سبب پیشرفت در کشاورزی و سازمان یافتن اجتماع و ایجاد حکومت های نیرومند و متمرکز و نیاز به نیروی کار و تخصص های گوناگون نهادینه شد. بردگان را معمولاً در حمله به کشورها و اقوام بیگانه اسیر می کردند و به خدمت می گرفتند، امّا امکان برده گرفتن از داخل نیز وجود داشت. گاه وام داران خود یا اعضای خانواده شان را به بردگی می فروختند. در قدیم برده داری امری طبیعی تلقی می شد. در حماسه های هومری بردگی سرنوشت محتوم اسیران جنگی است و فیلسوفان یونانی آن را با اندک تسامحی می پذیرند و تقبیح نمی کنند. در بین النهرین، چین، هند، و مصر از بردگان برای انجام کارهای عظیم، مانند ساختن کانال های آبیاری، دیوار چین و اهرام مصر، به صورت انبوه استفاده می شد. در قارۀ امریکا نیز رسم برده داری نزد اقوام آزتک، اینکا، و مایا وجود داشت. در روم باستان قانون به صاحب برده اختیارات فوق العاده می داد و جان برده در دست صاحب او بود. گسترش بیش از حد برده داری در روم، یکی از عوامل انحطاط و زوال این امپراتوری شد. در دین اسلام، حضرت محمد (ص) به پیروان خود ملایمت و مهربانی با بردگان را سفارش کرد و موجبات لغو تدریجی این نهاد اقتصادی را به صورت های مختلف فراهم آورد.عصر جدید. با اکتشاف سواحل افریقا و امریکا، برده داری و برده فروشی شکل و شتاب تازه ای به خود گرفت. پرتغال نخستین کشوری بود که به یاری بعضی افریقاییان، گروهی دیگر از افریقایی ها را به بردگی برد (۱۴۴۴م). در قرن ۱۵م اعراب شروع به شکار سیاه پوستان و فروش آن ها در بازارهای عربی، ایران، و هند کردند. در امریکای شمالی اولین بردگان افریقایی را به ویرجینیا آوردند (۱۶۱۹) و در ۱۶۴۱ برده داری در ماساچوست قانونی شد. دانمارک اولین کشور منع کنندۀ برده داری بود (۱۷۹۲). انگلیس در ۱۸۰۷ و ایالات متحده در ۱۸۶۵ برده داری را ممنوع کردند. در کنگرۀ وین (۱۸۱۴) تقریباً همۀ اروپائیان الغاء برده داری را به تصویب رساندند. اختلاف بین ایالت های ضد برده داری شمالی امریکا و ایالات برده دار جنوبی به جنگ داخلی معروف به جنگ های انفصال انجامید و ابراهام لینکلن قهرمان آزادی بردگان شناخته شد.
قرن ۲۰. کنوانسیون ضد برده داری جامعۀ ملل (۱۹۲۶) هرگونه برده داری را در سراسر جهان به کلی ممنوع و اعلامیۀ حقوق بشر (۱۹۴۸) آن را تأکید کرد. در ۱۹۵۱ کمیتۀ ضد برده داری سازمان ملل گزارش داد که برده داری به سرعت رو به نابودی است، با وجود این نوعی خدمات شبه برده داری هنوز در بسیاری از نقاط جهان دیده می شود.
قیام های بردگان. نخستین شورش علیه بردگی به رهبری اسپارتاکوس در امپراتوری روم حادث شد. اسپارتاکوس که زادۀ تراکیه بود، در جنگ اسیر و به بردگی گرفته شد و به گلادیاتوری گماشته شد، امّا در ۷۳پ م همراه با عده ای از گلادیاتورهای دیگر گریخت و بردگان زیادی به او پیوستند. اسپارتاکوس چندبار سپاهیان روم را در جنگ شکست داد و بر جنوب ایتالیا مسلط شد. در ۷۱پ م کراسوس، سردار رومی قیام را سرکوب کرد و اسپارتاکوس در نبرد کشته شد. در تاریخ اسلام نیز قیام بردگان به رهبری صاحب الزنج از حوادث مهم به شمار می آید. فیروز نهاوندی، معروف به ابولؤلؤ که در جنگ با اعراب اسیر و به بردگی فروخته شده بود، خلیفۀ دوم را به قتل رسانید.
