حسن ابراهیم حسن

[ویکی نور] حسن ابراهیم حسن، مورخ و مترجم مصری است. او در 1310ق (1271ش) / 1892 در شهر طنطا در مصر به دنیا آمد. پس از اتمام تحصیلات مقدماتی، وارد مدرسه عالی تربیت معلم و سپس دانشگاه ملی مصر (نام فعلی آن: دانشگاه قاهره) شد و در 1338ق (1299ش) / 1919 تحصیلاتش را به پایان رساند و با گرفتن راتبه (بورس) دولتی راهی انگلستان گردید. رساله دکتری خود را با عنوان «فاطمیان در مصر - با تأکید دستاوردهای سیاسی و دینی آنها» زیر نظر مستشرق مشهور، توماس ارنولد، در دانشگاه لندن به پایان رساند و در 1307ش / 1928 در رشته فلسفه تاریخ فارغ التحصیل شد.
پس از آن، حسن ابراهیم حسن به قاهره بازگشت. از 1315 تا 1321ش / 1936 - 1942، در دانشگاه قاهره تاریخ اسلام تدریس کرد، سپس به ریاست دانشکده ادبیات این دانشگاه رسید و در 1330ش / 1951، رئیس دانشگاه اَسْیوط شد.
حسن ابراهیم حسن دومین مورخ مصری (پس از عزیز سوریال عطیه) بود که در دانشگاه های امریکا، پنسلوانیا و کالیفرنیا، تاریخ اسلام و تاریخ خاور نزدیک را درس داد. او همچنین در دانشگاه رباط در مغرب و دانشگاه بغداد در عراق به تدریس پرداخت. وی در 1347ش / 1968 در بغداد درگذشت و جنازه اش به قاهره منتقل و در آنجا دفن گردید.
حسن ابراهیم حسن علاقه خاصی به تاریخ فاطمیان داشت. وی با تألیف عبید اللّه المهدی امام الشیعة الاسماعیلیة و مؤسس الدولة الفاطمیة فی بلاد المغرب، با مشارکت طه احمد شرف (قاهره 1327ش / 1948)، و المعز لدین اللّه الفاطمی (قاهره 1333ش / 1964) نشان داد که در زمینه تاریخ فاطمیان، از مورخان پیشتاز است. او همچنین توجه ویژه ای به موضوع گسترش اسلام در جهان داشت و در این زمینه بیش از سایر مورخان نسل اول مصر از خود علاقه نشان داد و کتاب هایی چون انتشار الاسلام فی القارة الأوربیة، انتشار الاسلام و العُروبة فی ما یلی الصحراء الکبری جنوباً و فی شرقی القارة الافریقیة و غربیها (قاهره 1336ش / 1957) و نیز مقالاتی چون «انتشار الاسلام بین المغول و التتار» در مجله کلیة الآداب، جامعة القاهرة (1312ش / 1933) و «انتشار الاسلام فی الهند» در همان مجله (1323ش / 1944) نوشت که الگویی برای مورخانی چون حسین مؤنس و حسن ابراهیم محمود شد.
دیگر آثار او عبارتند از: النُظُم الاسلامیة که آن را با همکاری برادرش، علی ابراهیم حسن، نوشته است (قاهره 1318ش 1939/)؛ مصر الاسلامیة من الفتح العربی الی الفتح العثمانی (قاهره 1321ش / 1942)؛ زعماء الاسلام (قاهره 1332ش / 1953)؛ الیمن البلاد السعیدة (قاهره 1337ش / 1958)؛ مقاله «کافور الاخشید و المأمون و علیٌّ الرضا» در مجله کلیة الآداب و ترجمه چند کتاب به عربی: السیادة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی أمیة، اثر فان فلوتن (1302ش / 1923)؛ اوراق البَردی العربیة بدار الکتب المصریة، اثر گرومان (1313ش / 1934)؛ الدعوة الی الاسلام، اثر توماس ارنولد (1326ش / 1947) و سیرة القاهرة، اثر استانلی لین پول (1329ش / 1950).
برجسته ترین اثر تاریخی وی کتاب چهار جلدی تاریخ الاسلام السیاسی و الدینی و الثَقافی است که به زبان های دیگر، از جمله انگلیسی و فارسی، ترجمه شده است.

💡 حسن ابراهیم حسن عدم پذیرش سلطان از سوی خلیفه الناصر برای ذکر نام وی در خطبه و خصوصاً اقدام سلطان در نصب خلیفه علوی و حذف نام الناصر لدین بالله را ناشی از تمایلات شیعی خوارزمشاه می‌داند. این نظریه چندان قابل پذیرش نیست؛ زیرا سلطان محمد در دوران سلطنت، اقدامی که حاکی از تمایلات شیعی او باشد را بروز نداده‌است.