تربت جام

تربت جام. [ ت ُ ب َ ت ِ ] ( اِخ ) نام یکی از بخشهای هفت گانه شهرستان مشهد است. از طرف خاور محدود است برودخانه هریرود که مرز ایران و افغانستان را تشکیل میدهد، ازباختر به بخش طیبات و فریمان، از شمال به بخش جنت آباد و فریمان، از جنوب بمرز ایران و افغانستان و دهستان یوسف آباد از بخش طیبات محدود می باشد. تربت جام در یک دهلیز بین کوههای شاه نشین و کجرود و کوه بزک واقعشده. هوای آن گرم و در نزدیکی پل جام و قلعه حمام، سوزان و غیرقابل تحمل است. از طرفی بخواف باختر اتصال داشته، بادهای سختی جریان داشته تولید گرد و غبار نموده به این جهت نودوپنج درصد اهالی مبتلا به تراخم هستند. این بخش از رودخانه، چشمه سار و قنوات مشروب میشود. آب مشروبی شهر از دو رشته قنات که از شمال باختری بطرف جنوب جریان دارد فراهم می گردد و در سالهای خشکسالی آب بقدری کم است که در هر 15 روز یک مرتبه بشهرآب داده میشود. بین بخش تربت جام و جنت آباد رشته ارتفاعاتی است که از شمال باختری بطرف جنوب خاوری امتداد داشته که قله آن معروف به کوه شاه نشین است و 2080 گز ارتفاع دارد، عرض این کوه 48هزار گز و دارای دره های متعددی است که بهم اتصال دارد و قابل عبور است. کوه بیزک که دنباله کوههای بینالود می باشد و در باختر تربت جام واقع است جلگه باخرز را از جلگه جام جدا می کند. قرائی که در دامنه این کوه قرار دارند دارای هوای سالم و آب شیرین می باشند. جام رود که در شمال بند فریمان و بالاجام و میان جام سرچشمه گرفته پس از مشروب نمودن جلگه جام از شمال خاوری جام عبور نموده در نزدیکی پل جام رود ( دوآب ) بهریرود متصل می گردد. آب این رود در قسمت بالا جام فقط در ماه اول سال جریان داشته لیکن در قسمت پائین جام همیشه آب جریان دارد. هریرود که مرز ایران و افغانستان و شوروی سابق را تشکیل می دهد از خاور این بخش جریان دارد. بخش تربت جام از سه دهستان بنام بالاجام و میان جام و پائین جام تشکیل یافته است. دارای 154 آبادی بزرگ و کوچک است. جمعیت آن در حدود 62335 نفر است. طوایفی که در حدود این بخش سکنی دارند عبارتند از طایفه کودانی، کریم دادی، طاهری، قوری، مخته باز، باطوری، سنگچولی، ترکمن، بربری، مریدار، خلیلی، علی خوجه، قلعه گاهی، میش مست، محمددرویش، بریز، قرائی، سیستانی، بلوچ، زوری، کرد، یعقوبخانی، عرب، شیخی. ( از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 9 ).

از بخشهای شهرستان مشهد جزو استان نهم در جنوب شرقی مشهد در جوار مرزهای افغانستان قریب ۱٠۴۳۱۴ سکنه دارد و مرکز آن ( تربت شیخ جام ) است.
شهر کوچک و مرکز بخش تربت جام شهرستان مشهد است که در ۱۴۴ هزار گزی مشهد و ۶۶ هزار گزی مرز ایران و افغانستان و بر سر راه شوسه عمومی مشهد و هرات واقع است جلگه گرمسیر است و ۶٠۵ تن سکنه دارد آب آن از رودخانه جام و قنات است و محصول عمده آن غلات و بن شن و زیره و انواع میوجات است اهالی آنجا بکسب و تجارت و زراعت اشتغال دارند و در حدود ۱۲٠ باب مغاززه مختلف در آنجا دایر است و دارای دو خیابان است که هم دیگر را در فلکه قطع می نمایند ادارات دولتی آنجا عبارتند از: تیپ جام بخشداری کشاورزی آمار ثبت املاک پست و تلگراف دارائی بهداری فرهنگ ژاندارمری شهربانی و بانک ملی و از ابنیه قدیمی مقبره شیخ جام است.

تُربَتِ جام ( تلفظ راهنما·اطلاعات ) یا تُربَتِ شیخ جام ( تلفظ راهنما·اطلاعات؛ به معنای: مزار شیخ احمد جامی ) با نام تاریخی بوژگان ( تلفظ راهنما·اطلاعات ) مرکز شهرستان تربت جام یکی از شهرستان های استان خراسان رضوی است، که هم مرز با افغانستان می باشد. تربت شیخ احمد جام یکی از مکان های تاریخی است که در این شهر قرار دارد. این شهر در دامنه های شرقی رشته کوه کوهسرخ قرار دارد.
تربت جام از روزگار باستان تاکنون به نام های گوناگونی چون پوژگان، بوزگان، بوزیگان، بوزجان، پوچکان، زام، سام، جام، تربت شیخ جام و تربت جام خوانده شده است. شهری باستانی به نام پوژگان از سده ۳ پ. م تا سده ۲ هـ. ق، در کنار شهر کنونی وجود داشته که ظاهراً در اثر زلزله از بین رفته است. شهر کنونی از حدود سده ۳ هـ. ق، ایجاد شده و اندک اندک گسترش یافته است. این شهر پس از بازسازی و آبادی دوباره، «بوزجان» یا «پوچکان» نامیده شده و کرسی ناحیه جام، ( به گویش شمالی قهستان ) گردیده است. اصطلاح پوژگان به دلیل وجود نداشتن حروف «پ»، «ژ» و «گ» در زبان عربی به بوزجان تغییر نام پیدا کرده است.
تربت جام از روزگاران کهن از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. اهمیت تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و بازرگانی آن، از سده ۳–۴ هـ. ق، نمایان گشته، و در زمان زندگی شیخ احمد جام ( ۴۴–۵۳۶ هـ. ق ) یعنی سده های ۵ و ۶ ه‍. ق، شکوفا شده است. تربت جام در سده های ۷ و ۸ هـ. ق، هم زمان با یورش مغول ها و تیمور لنگ آسیب زیادی دید. تربت جام در اواخر دوران صفوی و در زمان آخرین شاه صفوی شاه سلطان حسین صفوی ( ۱۱۰۵–۱۱۳۵ هـ. ق ) موردهجوم ازبک ها و افغان ها به مرزهای شرقی ایران گردید که از جمله به ناحیه تربت جام، دست اندازی کردند. سرانجام سرداری از شرق ایران، به نام نادر قلی افشار برخاست و افغان ها را از ایران راند و خود در ۱۱۴۸ هـ. ق، پادشاه ایران شد. در زمان نادرشاه افشار، ایران بار دیگر توانمند شد و نه تنها مرزهای شرقی آن، از یورش ازبک ها، افغان ها و ترکمن ها در امان ماند، بلکه به سال ۱۱۵۳ هـ. ق / ۱۷۴۰ م، آن سوی رود جیحون یا آمودریا و قلمرو ازبک ها، یعنی خوارزم و بخارا هم مطیع نادر شاه و حکومت ایران شد. با درگذشت نادر شاه در سال ۱۱۶۰ هـ. ق، بار دیگر ناآرامی در خراسان آغاز گشت و تا اوایل سده ۱۳ هـ. ق، ادامه یافت.