تاریخ بلعمی

مشهور به ترجمه طبری. ماخذ اصل آن کتاب تاریخ طبری است ولی در حقیقت اقتباسی است از آن نه ترجمه کامل نویسنده ومترجم آن بلعمی وزیر منصور بن نوح است که بفرمان آن پادشاه از ۳۵۲ ه. ق. بترجمه و تخلیص تاریخ طبری آغاز کرد و از منابع دیگر نیز استفاده نمود. ازین کتاب نسخ خطی متعدد در دست است و یک بار هم در هندوستان طبی مغلوط شده و جلد اول آن هم در تهران بچاپ رسیده.

تاریخ بَلْعمی
ترجمۀ تاریخ طبری با کاهش و افزایش که به سرپرستی ابوعلی بلعمی و به فرمان نوح دوم سامانی به فارسی درآمده است. این اثر پس از مقدمۀ شاهنامۀ ابومنصوری، کهن ترین متن فارسی دری به شمار می رود و نثر آن شیوا، دقیق و روان است. در هند و ایران به چاپ رسیده است (لکهنو ۱۲۹۱ق؛ تهران ۱۳۴۱ش). تصحیح جدید آن با نام تاریخنامۀ طبری به کوشش محمد روشن منتشر شده است (۱۳۶۶ش ). ترجمه هایی از آن به فرانسوی، عربی و ترکی در دست است.

[ویکی فقه] تاریخِ بَلْعَمی، کتابی به زبان فارسی در تاریخ عمومی اثر ابوعلی محمد بلعمی (د ۳۶۳ق/ ۹۷۴م) که در واقع، ترجمه و خلاصه ای است از تاریخ طبری اثر محمد بن جریر طبری (د ۳۱۰ق/ ۹۲۳م) است.
ابوعلی در ۳۵۲ ق به دستور منصور بن نوح سامانی ترجمۀ تاریخ طبری را آغاز کرد.
بخشها
تاریخ بلعمی را به لحاظ موضوع می توان به دو بخش کلی تقسیم کرد: بخش اول که با آغاز آفرینش عالَم شروع می شود و با داستان خلقت آدم، سرگذشت سلسلۀ پادشاهان در ایران و روم، زندگی پیامبران الهی و آغاز مسیحیت ادامه می یابد و با پادشاهی یزدگرد شهریار پایان می پذیرد. در تألیف این بخش وقایع مهم، سلسله های پادشاهی و شخصیتها موردتوجه بوده است. بخش دوم با ذکر انساب پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) آغاز می شود و دوران بعثت، هجرت، غزوه های پیامبر اکرم (صلی الله علیه و اله و سلم)، خلفای راشدین، دورۀ بنی امیه و دوران عباسیان را در برمی گیرد. در این بخش، پس از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) روش تألیف برخلاف بخش نخست، بر مبنای تسلسل سنوات (سالشمار) است و وقایع تاریخی سال به سال روایت می شود.
اهمیت تاریخ بلعمی
این کتاب هم از نظر تاریخی و هم از نظر ادبی ارزشی ویژه دارد. به لحاظ تاریخی بخش اول این کتاب از منابع مهم تاریخ اساطیری ایران به شمار می آید. برطبق مندرجات این بخش، دوران اساطیری با پادشاهی کیومرث آغاز می شود و با پادشاهی هوشنگ، طهمورث، جمشید، ضحاک و فریدون ادامه می یابد. می توان این بخش از تاریخ بلعمی را تاریخی توصیفی به شمار آورد که از مجموعۀ داده های فرهنگ شفاهی و کتبی مردم ایران فراهم آمده است. در بخش تاریخی نیز این کتاب از منابع عمدۀ تاریخ ساسانیان است. کریستن سن در تألیف کتاب ایران در زمان ساسانیان از این کتاب استفادۀ بسیار کرده است. بخش دوم کتاب از منابع درجۀ اول تاریخ اسلام محسوب می شود. وجود نسخه های خطی بسیار و ترجمه های متعدد از این کتاب در دوره های مختلف، بیانگر توجه به این اثر و گویای اهمیت آن در طول تاریخ اسلام است.
ارزش ادبی
...

💡 بر اساس تاریخ بلعمی، بهرام چوبین برای جنگ با شا بشاه در بلخ از مسیر اهواز. تبس، جنابذ (گناباد) به بلخ رفت. چون یکی از دو راه اصلی طبس به گناباد از کنار قلعه زیبد می‌گذرد احتمال اقامت بهرام چوبین در این قلعه وجود دارد.

💡 میان نسخه‌های موجود تاریخ بلعمی تفاوت‌های بسیاری موجود است که ناشی از گذشت زمان و دستبرد ناسخان — از روی سهو و عمد — است.

💡 شاهنامهٔ وی کتابی در شرح تاریخ و داستان‌های ایران تاریخی (که بسیار فراتر از مرزهای امروزی ایران است) و شامل بسیاری از روایات و داستان‌های ایرانیان از پهلوانان و پادشاهان است که بعداً در دیگر آثار حماسی، از جمله شاهنامه فردوسی، از آنان سخن گفته شد. قدیم‌ترین کتابی که از این اثر نام برده تاریخ بلعمی است که خود به تاریخ ۳۵۲ ق نوشته شده‌است.

💡 بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. تاریخ بلعمی، ترجمهٔ تاریخ طبری. جلد دوم. تهران: کتابفروشی زوار ۱۳۵۳