اجتهاد در عصر ائمه

[ویکی فقه] اجتهاد در عصر ائمه (علیهم السلام) به کشف احکام شرعی از طریق اجتهاد توسط اصحاب امامان (علیهم السلام) اطلاق می شود.
در این که اجتهاد، به معنای استخراج حکم از منابع معتبر شرعی، در زمان ائمه (علیهم السلام) وجود داشته است یا نه، میان علما اختلاف است:
← قائلین به عدم وجود
روایاتی بر این مطلب دلالت می کند، از جمله:۱. « ابن ادریس » از « هشام بن سالم » نقل می کند که امام صادق (علیه السلام) فرمود:«انما علینا ان نلقی الیکم الاصول و علیکم ان تفرعوا؛ بر ما است که اصول احکام را بیان کنیم و بر شما است که فروعات را از آن ها استنباط نمایید، و این اصول را بر فروعات تطبیق دهید». ۲. امام باقر (علیه السلام) به « ابان بن تغلب » فرمود: «اجلس فی مسجد المدینة و افت الناس فانی احب ان یری فی شیعتی مثلک؛ در مجلس مدینه بنشین و فتوا بده، به درستی که دوست دارم مانند تو در بین شیعیانم دیده شود». ۳. در «احتجاج» طبرسی از امام حسن عسکری (علیه السلام) روایت شده است: «... فاما من کان من الفقهاء صائناً لنفسه حافظاً لدینه مخالفاً علی هواه مطیعاً لامر مولاه فللعوام ان یقلّدوه...؛ بر عوام لازم است از فقهایی که صیانت نفس دارند و مخالفت با هوای نفس می کنند و مطیع امر خداوند هستند تقلید کنند».

💡 لازمه اجتهاد در فقه اسلامى با در نظر گرفتن مبانى واصول استنباط آن، پيدايش نظريات مختلف است؛ زيرا استنباط فقه اسلامى، اكثراً متكىبه ادلّه نقليه (كتاب و حديث ) مى باشد و اين دو، داراى ميدان وسيعى از لحاظ ديد و دقتنظر در فهم و استفاده از آيات و اخبار مخصوصاً اخبار متعارضه مى باشد.

💡 محمد حسنين هيكل در كتاب ((الصديق ابوبكر!)) در خصوص رأ ى واستدلال ابوبكر مى گويد: ابوبكر مى ديد، موقعيت بزرگتر از اين است كه وقوعاينگونه امور، تأ ثيرى در آن داشته باشد؛ زيرا كشته شدن يك نفر يا چند نفر بهواسطه خطاى خالد در تأ ويل و اجتهاد در مقابل نصّ يا علت ديگر، نسبت به خطرى كهدولت را فرا گرفته بود، و شورش و انقلابى كه در سراسر نقاط عرب نشين جريانداشت، چندان مهم نبود!!

💡 مخالفين لزوم اجتهاد در قاضى مى گويند كه اطلاق اين حديث نيزشامل غير مجتهد مى شود؛ زيرا ميزان در صحت قضاوت در حديث مزبور ((گفتار حق )) بيانشده و اين عمل از غير مجتهد نيز قابل تحقق است، چه آنكه مى تواند حكم قضاوت را ازطريق مراجعه به مجتهد به دست آورد.

💡 اما درباره مدلول اجتهاد پيش از اين گفتيم كهمدلول اين كلمه در قرن اول هجرى در همان معناى لغويش كه بكار بردن سعى و كوشش در هر كارى بود، به كار مى رفته است. و اگر دو حديثى كه از معاذ و عمرو عاص ‍روايت شده، سندشان هم درست باشد، لفظ اجتهاد در آنها به معناى لغوى آن آمده و نهچيز ديگر.