ابوالقاسم ضحاک بن مزاحم هلالی خراسانی

[ویکی فقه] ضحاک بن مزاحم هلالی یکی از مفسرین توانای بعد از تابعان بوده و استاد وی سعید بن جبیر می باشد.
ضحاک بن مزاحم هلالی، ابوالقاسم خراسانی (متوفای ۱۰۵) مفسری توانا بود و از تابعان بزرگ به ویژه سعید بن جبیر روایت کرده است. او در تفسیر، بسیار تواناست و آراء استوار و بی مانندی دارد؛ چنان که ابن کثیر در تفسیر واژه ترائب از وی روایت کرده و این کلمه را به استخوان های جفت در بدن از جمله دو استخوان بالای رستنگاه مو، میان دو ران معنا و به این وسیله معضلی را حل کرده است.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر ابن کثیر، ج۴، ص۵۳۲.
او دارای دو تفسیر کبیر و صغیر است که هر دو، مرجع تفاسیری همچون طبری و طبرسی قرار گرفته است. ضحاک از اصحاب امام زین العابدین (علیه السّلام) شمرده می شود. شرح حال او به هنگام بیان اسناد تفسیری منسوب به ابن عباس (سند ششم) آورده شد.

💡 ابوالقاسم ضحاک بن مزاحم هلالی خراسانی (متوفای ۱۰۵ ه.ق) از مفسران مشهور مسلمان است که از تابعین نقل روایت کرده‌است. وی بیشتر از سعید بن جبیر در میان تابعین نقل روایت داشته‌است و در علم تفسیر، توانا و بی مانند معرفی شده‌است. از وی دو تفسیر کبیر و صغیر بر جای مانده‌است که مرجع تفاسیر بزرگی چون تفسیر طبری و مجمع البیان طبرسی است. ضحاک همچنین از اصحاب سجاد - امام چهارم شیعیان امامیه - است. اصل وی از بلخ گزارش شده‌است که مدتی را در نیشابور به سر برده‌است. از جمله اساتید وی می‌توان به سعید بن جبیر، ابن عباس، ابوسعید خدری، عبدالله بن عمر، انس بن مالک، اسود بن یزید، عطاء بن ابی‌ریاح، طاووس بن کیسان و... اشاره کرد. وی را معلم کودکان گزارش کرده‌اند که هزاران کودک را در مکتب‌خانه تربیت کرده‌است. آورده‌اند که او برای این کار مزدی دریافت نمی‌کرد. وی سرانجام به سال ۱۰۲ یا ۱۰۵ ه.ق در خراسان از دنیا رفت. منابع در تاریخ وفاتش دچار اختلاف هستند؛ در کتاب تقویم التواریخ و النجوم الزاهرة، سال درگذشتش ۱۰۲ و در کتاب الکامل فی التاریخ و طبقات کبری، سال درگذشتش، ۱۰۵ ه.ق گزارش شده‌است.