دوست محمدخان

دوست محمدخان. [ م ُ ح َم ْ م َ ] ( اِخ ) اولین از خاندان بار کزایی افغانستان ( 1242 - 1255 هَ. ق. ) که سلسله ابدالی یا درانی را برانداخت و تا امروز حکومت در خاندان وی باقی است. ( یادداشت مؤلف ).

دوست محمّدخان (۱۲۰۷ـ۱۲۷۹ق)
(مشهور به: امیرکبیر) بنیانگذار (حک: ۱۲۵۲ـ۱۲۷۹ق) سلسلۀ محمدزایی از طایفۀ بارکزایی افغانستان. وی فرزند کوچک سردار پاینده خان، رئیس قبیلۀ بارکزایی، بود. با مرگ پدر در ۱۲۱۴ق، تحت تربیت برادر بزرگ ترش وزیر فتح خان، قرار گرفت و در ۱۸ سالگی فرمانده قشون او شد. زمانی که وزیر فتح خان به دستور شاه محمد سدوزایی و به دست بزرگان درّانی به قتل رسید، افغانستان را دیگر برادرانش به آشوب و اغتشاش کشیدند. دوست محمدخان، محمودشاه را با حیله شکست داد و تاج و تخت کابل را تصاحب کرد و در ۱۲۵۲ق با لقب «امیرالمؤمنین» حکومت دودمان محمدزایی را تأسیس کرد. اما از آن جا که هرات، همچنان در دست جانشینان احمد شاه درّانی بود، پایه های حکومت مرکزی ثباتی نداشت و سران طوایف، قدرت را در دست داشتند. بر همین اساس، انگلیسی ها قصد تسخیر افغانستان را کردند و در ۱۲۵۵ق، در حالی که شاه شجاع الملک سدوزایی، پادشاه مخلوع دُرّانی، را همراه خویش داشتند وارد افغانستان شدند و قندهار و کابل را تصرف کردند. امیر دوست محمدخان که توان ایستادگی نداشت، به بخارا گریخت، اما حاکم بخارا او را محبوس کرد. او پس از یک سال از زندان گریخت و خود را به ویلیام مکناتن، وزیر مختار دولت انگلیس در دربار شاه شجاع، تسلیم کرد. انگلیسی ها وی را با فامیلش به هند فرستادند. اما با قیام ضدانگلیسی مردم افغانستان و کشته شدن شاه شجاع و خروج انگلیسی ها، به افغانستان بازگشت. این بار با موافقت انگلیسی ها و با دست کشیدن از ادعای افغانستان بر ایالت ثروتمند سند، بر مسند حکومت کابل نشست (۱۲۵۸ق). در پرتو این سیاست و نیز روش صبورانه ای که در برابر مخالفان در پیش گرفت، سرانجام موفق شد که با انضمام پی درپی سراسر قلمرو میان هندوکش و آمودریا (۱۲۶۶ـ۱۲۶۷ق)، تسخیر قندهار پس از مرگ کهندل خان (۱۲۷۲ق)، گرفتن کُنر و بالاخره تصرف هرات (۱۲۷۸ق) به ایجاد مملکتی توفیق یابد که مرزهای آن کم وبیش تا به امروز دست نخورده باقی مانده است. امیر دوست محمدخان سرانجام در حین عملیات تصرف هرات درگذشت و در جوار آرامگاه خواجه عبدالله انصاری در هرات مدفون شد. وی را باید بانی دولت افغانستان دانست.

💡 دوست محمدخان در ۲۳ دسامبر ۱۷۹۳ میلادی در یک خانواده بانفوذ در قندهار، در زمان سلطنت درانی، به دنیا آمد. پدر وی، پاینده‌خان، رئیس قبیله بارک‌زایی و کارمند دولت در سلسله درانی بود. خانواده آن‌ها از طریق حاجی جمال‌خان، یوسف، یارو، محمد، عمر خان، خیسارخان، اسماعیل، نک، دارو، سیفال و بارک به ابدال (اولین بنیانگذار قبیله ابدالی) بازمی‌گردند. ابدال چهار پسر با نام‌های پوپل، بارک، آچاک و الکو داشت. برخی بر این باور هستند که مادر دوست محمد خان از اقوام قزلباش بوده‌است.

💡 در نبرد نهایی که در ۳۰ آوریل ۱۸۳۷ انجام شد، افغان‌ها شکست خوردند، اما هاری سینگ نالوا به شدت زخمی شد. در سال ۱۸۳۸ میلادی، با کمک و توافق سلطان سیک که با نایب‌السلطنه بریتانیایی لرد اوکلند به پیمان سه جانبه پیوست، دوست محمدخان در نوامبر سال ۱۸۳۹، به ماسوری تبعید شد. اما پس از قتل شاه شجاع در آوریل ۱۸۴۲، به موقعیت سابق خود بازگردانده شد. وی پس از آن روابط صمیمانه ای را با دربار لاهور برقرار کرد.