در علوم سلامت، مفهوم تعیینکننده یا عامل تعیینکننده سلامت به مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، محیطی و فردی اشاره دارد که بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم، سلامت افراد و جوامع را تحت تأثیر قرار میدهند. این عوامل فراتر از عوامل بیولوژیک صرف، طیف گستردهای از مؤلفهها مانند سطح درآمد، تحصیلات، شرایط محیط زندگی، دسترسی به خدمات بهداشتی و کیفیت شبکههای حمایتی اجتماعی را در بر میگیرد. در چارچوب نظری سلامت عمومی، درک این تعیینکنندهها برای تحلیل نابرابریهای سلامت و طراحی مداخلات مؤثر، امری ضروری و پایهای محسوب میشود.
بر اساس دیدگاه سازمان جهانی بهداشت، تعیینکنندههای سلامت بهطور عام در دو سطح کلان و خرد عمل میکنند. در سطح کلان، سیاستهای عمومی، ساختارهای اقتصادی، نظامهای تأمین اجتماعی و شرایط فرهنگی اجتماعی، بستری تعیینکننده را برای وضعیت سلامت جامعه فراهم میسازند. در سطح خرد، عواملی مانند سبک زندگی، رفتارهای بهداشتی، ویژگیهای ژنتیکی و تعاملات فرد با نظام سلامت، بر پیامدهای سلامت شخص اثر میگذارند. بنابراین، رویکردی جامع به سلامت مستلزم توجه همزمان به این سطوح و شناسایی روابط پیچیده میان آنهاست.
در نتیجه، پرداختن به سلامت جامعه صرفاً با تمرکز بر ارائه خدمات درمانی کافی نیست، بلکه نیازمند اقدام بینبخشی و سیاستگذاریهای یکپارچه برای تأثیرگذاری بر تعیینکنندههای بنیادین سلامت است. این نگرش، اساس حرکت به سمت عدالت در سلامت و کاهش شکافهای موجود در شاخصهای بهداشتی بین گروههای مختلف اجتماعی-اقتصادی است. از این رو، بازتعریف و گسترش مفهوم تعیینکنندههای سلامت، گامی اساسی در تدوین راهبردهای ملی و بینالمللی برای ارتقای سلامت همگانی و پایدار به شمار میآید.
