«وصف مقدر» در اصطلاح اصول فقه و زبانشناسی عربی به معنای صفت یا ویژگیای است که در ظاهرِ جمله به طور صریح بیان نشده، اما از طریق قرائن، شواهد و دقت در معنای کلام قابل فهم و استنباط است. این نوع وصف در برابر «وصف صریح» قرار میگیرد که در آن ویژگی موصوف بهطور روشن و مستقیم در جمله ذکر میشود. در وصف مقدر، توصیف به گونهای در ساختار معنا نهفته است که مخاطب باید با تأمل و توجه به زمینهٔ کلام، آن را درک کند. به بیان دیگر، این وصف در ظاهر دیده نمیشود، اما در معنای پنهان جمله وجود دارد و نقش مهمی در فهم دقیق مقصود گوینده ایفا میکند. برای مثال در برخی احادیث یا متون، عبارتی به کار میرود که ظاهر آن ساده است، اما در واقع به یک ویژگی خاص و پنهان اشاره دارد که تنها با تحلیل معنایی قابل دریافت است. در نمونهای که ذکر شده، «امتلاء بطن» به صورت کنایهای به کثرت شعر تعبیر میشود، در حالی که این معنا به صورت مستقیم در جمله بیان نشده است. بنابراین، در چنین مواردی مخاطب باید از قرائن موجود در کلام، معنای نهفته و توصیف غیرمصرح را استخراج کند. در مباحث اصول فقه نیز درباره اینکه آیا «وصف مقدر» همانند «وصف صریح» در استنباط احکام و مفاهیم نقش دارد یا نه، میان علما اختلاف نظر وجود دارد. در نتیجه، «وصف مقدر» به معنای ویژگی پنهان و غیرمستقیمی است که در کلام بهطور آشکار بیان نشده، اما از طریق دقت و استنباط قابل فهم است و در تحلیل متون دینی و ادبی اهمیت ویژهای دارد.
وصف مقدر
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] وصف مقدر، وصف غیر مصرّح در کلام می باشد.
وصف مقدر، مقابل وصف صریح بوده و عبارت است از قیدی که بر موصوف عارض می شود و به گونه ای موصوف را مقید و توصیف می نماید که به وضوح نمی توان آن را دریافت، بلکه باید با تأمل و از قراین و شواهد آن را به دست آورد؛ برای مثال، در حدیث شریف:«لاََن یمتلی بطن الرجل قیحا خیر من ان یمتلی شِعرا»، امتلاء بطن کنایه از شعرکثیر است. طبق این برداشت، منظور از شاعر مذموم کسی است که زیاد با شعر سر و کار دارد و اگر کم شعر حفظ می کند و یا می سراید، این حدیث او را مذمت نمی کند؛ اما این معنا به طور صریح از این روایت استفاده نمی شود.
مفهوم وصف مقدر
در این که وصف مقدر نیز مانند وصف صریح، در بحث مفهوم وصف داخل است یا نه اختلاف وجود دارد.