عنایتنامه، به صورت مرکب از عِنایت و نامه، به معنای سفارشنامه یا اجابتنامه است. در متون تاریخی و ادبی، به نامهای اطلاق میشود که توسط شخصیتی علمی یا بزرگمقام خطاب به گروه یا منطقهای خاص نوشته میشد تا به دارندهی آن توجه و مراعاتی ویژه شود. مخاطبان این نامه موظف بودند از حامل آن حمایت کرده و حسب امکان، کمکهایی به او تقدیم کنند. چنانکه در تاریخ بیهقی آمده است: «در این باب عنایتنامهای نبشت نشابوریان را».
این گونه نامهها گاه با عنوانهای دیگری مانند نامهی مظالمی یا جواز نیز شناخته میشدند و درخواستکننده از مرجع ذیصلاح میخواست تا چنین سندی را برای وی صادر نماید. در برخی منابع، عنایتنامه به معنای تقدیرنامه نیز به کار رفته است. این کاربرد نشاندهندهی جنبهی اعطایی و احترامآمیز این قبیل اسناد است که حاکی از پشتیبانی و توصیهی صادرکننده نسبت به فرد مورد نظر بوده است.
در نظام اداری و اجتماعی دوران گذشته، عنایتنامهها نقش مهمی در تسهیل امور افراد، به ویژه در سفرها یا مراجعات به مناطق مختلف ایفا میکردند. این نامهها ضمن برخورداری از پشتوانهی معنوی صادرکننده، نوعی حقّ مساعدت و دستگیری برای دارنده ایجاد میکرد و در واقع ابزاری برای ارتباط میان نخبگان علمی و اداری با عموم مردم به شمار میآمد.
