تخطئه و تصویب

[ویکی فقه] تَخْطِئه وَ تَصْویب، اصطلاحی در کلام و اصول فقه برای دو نظریه متقابل در داوری نسبت به حاصل اجتهاد است.
این اصطلاح ابتدا از سوی متکلمان اعم از امامی، معتزلی و اشعری در نوشته های کلامی یا در آثار مربوط به اصول فقه ایشان طرح شد و سپس در مبحث اجتهاد توجه اصولیان و فقیهان را به خود جلب کرد.
معنای لغوی و اصطلاحی
تخطئه از خطا، و تصویب از صواب مشتق شده است و این دو به ترتیب با باطل و حق به یک معنا به کار می روند.بر اساس نظریه تصویب، آراء اجتهادی مجتهدان در عین اختلاف، درست قلمداد می شود، حال آن که اهل تخطئه (مخطِّئه) ضمن نفی تابعیت حکم واقعی از رأی مجتهد، و بر مبنای یگانه انگاشتن حکم الاهی، در میان اقوال گوناگون فقها حداکثر یک رأی را منطبق با حکم واقعی و نفس الامری و پیشین الاهی می دانند و دیگر آراء را خطا می شمارند.
محدوده تصویب
مصوِّبه دامنه صواب انگاری آراء و اقوال مجتهدان را به امور ظنی و اجتهادی شرعی محدود کرده اند، یعنی اموری که مفاد امارات و اصول و خبر واحد است. پس به سادگی اموری که از احکام شرعی نیست، یا مواردی که طرفینِ مخالفت، مجتهدِ واجد صلاحیت نیستند، از دایرۀ بحث خارج می شوند. همچنین در امور قطعی مانند اصل وجوب نماز، روزه و زکات، و حرمت ربا و سرقت که با دلیل قطعی مانند تواتر ثابت شده اند، یا نص صریح یا در حکم منصوص به گونه ای که قطع آور باشد، بر آن ها دلالت دارد، خواه دلالت آن خفی باشد، خواه آشکار، اصل تصویب جاری نمی شود.
← حوزه قطعیات
...

💡 چنانچه مفتى در طى نامه استفتاء، جواب كسى را مشاهده كند كه داراى اهليت فتوى است؛ولى نظريه اى برخلاف نظريه او در آن منعكس مى باشد و ضمنا به اشتباه بودننظريه و فتواى او يقين و اطمينان نداشته باشد بايد به صرف نوشتن پاسخ خويشاكتفاء كرده و متعرض تخطئه و يا اعتراض به فتواى ديگرى نشود.

💡 ج: معارفى كه عقلتوان شناخت آن را دارد، ليكن درباره آنها حكم به تخطئه و تكذيب مى كند؛ يعنىبرهان عقلى بر خلاف ظواهر كتاب و سنت است. در اين صورت پيامعقل مبرهن بر ظواهر متن نقلى مقدم است؛ زيرا عقل به منزلهدليل لبى متصل يا منفصل كلام الهى است و استنباط پيام دين از متن نقلى بدون ملاحظهقراين متصل و منفصل آن نارواست.

💡 پس در اين صورت نمى شود كه اين عقل برهانى در برابر وحى قطعى تعبد نورزد و به آن ايمان نياورد، وگرنه در حقيقت به خودش اعتقاد داشته است و اين همان محذور جمع ميان دو نقيض است كه محال است. زيرا عقل خود بر ضرورت وحى، برهان مى آورد، حال اگر اين عقل مطالب را وحيانى تخطئه و رد كند، در حقيقت خود را رد كرده است.

💡 1 معبودهاى خيالى و بت ها، نه تنها يار شما نيستند، بلكه كار شما را نيز تخطئه و تكذيب مى كنند. (فقد كذّبوكم )

💡 قاضى عبدالجبار معتزلى چون ديده است، اگر (فلته ) به معناى لغزش ‍استعمال شود، وهن آور است، گويد: عمر براى ابوبكر احترامقائل بود، او را بزرگ مى شمرد، و به بيعت او رضا داده و او را ستايش مى كرد، چگونهممكن بود لفظى را بكار گيرد كه موجب مذمت و تخطئه و بدگوئى از ابوبكرباشد.(833)

💡 و در همين راستاست كه وقتى سيدالشهداء شيهد شد، حتى عده اى از مخالفيناهل البيت در آن وقت، مثل فرزند عمر و قاطبه علماءاهل سنت، از آن زمان به بعد، يزيد را تخطئه و يا تفسيق و يا تكفير كرده اند و ازسيدالشهداء تمجيد نموده اند.