«ابن قاسم عتقی» با نام کامل «ابوعبدالله عبدالرحمن بن قاسم بن خالد بن جناده عتقی»، یکی از شخصیتهای مهم تاریخ اسلام و فقه اسلامی به شمار میرود. ابن قاسم از موالی زبید بن حارث عتقی بود و نژاد عرب نداشت. او به عنوان شاگرد مشهور مالک بن انس، بنیانگذار مذهب مالکی، شناخته میشود و در واقع پس از مالک، رئیس مذهب مالکیان گردید. تاریخ تولد او به سالهای 128، 132 یا 133 هجری قمری برمیگردد و در سال 196 هجری قمری در مصر وفات یافت. ابن قاسم بیست سال در خدمت مالک بن انس بود و مذهب مالکی را به مغرب منتقل کرد. او بزرگترین کتاب مالکیان به نام «المدونه» را تألیف کرد که شامل پاسخ به سؤالات اسد بن فرات است و به عنوان یکی از منابع اصلی فقه مالکی شناخته میشود. این کتاب به قدری اهمیت دارد که شروح و حواشی متعددی بر آن نوشته شده است. قبر ابن قاسم نیز در قرافة الصغری واقع شده و به عنوان یک مکان زیارتی برای پیروان مذهب مالکی شناخته میشود. به طور کلی، ابن قاسم عتقی نقش بسزایی در ترویج و گسترش مذهب مالکی در تاریخ اسلام ایفا کرده است.
ابن قاسم عتقی
لغت نامه دهخدا
ابن قاسم عتقی. [ اِ ن ُ س ِ م ِ ع ُ ت َ ] ( اِخ ) ابوعبداﷲ عبدالرحمن بن قاسم بن خالدبن جنادة عتقی، از غیر نژاد عرب، از موالی زبیدبن حارث عتقی، شاگرد مشهور مالک بن انس، رئیس مذهب و مرجعمالکیان پس از او. مولد او به سال 128 یا 132 یا 133 هَ.ق. و وفات در مصر196 بوده. بیست سال ملازمت خدمت مالک کرد و مذهب مالکی را که تاکنون از همه مذاهب در مغرب رائجتر است او بمغرب برد. و بزرگترین کتاب مالکیان موسوم به المدونه از اوست و این کتاب جواب اسئله اسدبن فرات است و سحنون قاضی قیروان متوفی به سال 240 هَ.ق. آنگاه که بزیارت خانه رفت نسخه ای از آن کتاب بمغرب برد. شروح و حواشی بسیار بر این کتاب کرده اند. قبر ابن قاسم در ظاهر قرافةالصغری است.
فرهنگ فارسی
از غیر نژاد عرب از موالی زبید بن حارث عتقی