برهان ان

[ویکی فقه] برهان ان یکی از اصطلاحات به کار رفته در علم منطق بوده و به معنای استدلال از معلول به علت، یا از چیزی به ملازم آن چیز است.
برهان به حسب ویژگی حدوسط در آن بر دو قسم است: برهان انّ و برهان لم ّ. عمده در حصول نتیجه قیاس حدوسط است، زیرا حدوسط در هر قیاسی علت حکم (تصدیق ذهنی) به ثبوت اکبر برای اصغر است (چه در خارج نیز علت وجود اکبر برای اصغر باشد و چه نباشد)، از این رو حدوسط را واسطه در اثبات یا همان واسطه در تصدیق و ثبوت ذهنی اکبر برای اصغر می گویند.
برهان انی
هرگاه حدوسط در برهانی فقط علت تصدیق ذهنی به ثبوت اکبر برای اصغر باشد (نه علت وجود خارجی اکبر برای اصغر) آن برهان را «برهان انّ» نامند. اِنّیّت، مصدر صناعی است (مثل لمّیّت) که از کلمه «انّ» گرفته شده است و برثبوت و وجود دلالت دارد. این برهان به این دلیل، «انّی» نامیده می شود که وجود حکم را ثابت می کند و علت خارجی شناخته نمی شود.
برهان لمی
در «برهان لمّ» حدوسط هم علت ذهنی ثبوت اکبر برای اصغر است و هم علت خارجی آن؛ به بیان دیگر، حدوسط هم واسطه در اثبات (علت تصدیق یا علت ذهنی) اکبر برای اصغر و هم واسطه در ثبوت (علت وجود یا علت خارجی) اکبر برای اصغر است. با توجه به نکته فوق، برهان انّ، برهانی است که حدوسط در آن فقط واسطه در اثبات باشد؛ یعنی واسطه، فقط علت ذهنی باشد نه علت خارجی و علت وجود در خارج.
اقسام برهان انی
...
[ویکی الکتاب] معنی بُرْهَانَانِ: دو دلیل - دو حجّت
ریشه کلمه:
بره (۸ بار)برهن (۸ بار)

💡 ابن سینا، می‌گوید: در نهج نهم، بیان کوتاهی راجع به علوم برهانیه وجود دارد؛ در ابتدا، در این نهج، ترکیب قیاسات برهانیه از مقدمات واجب القبول که اگر ضروری باشند، ضروری نتیجه می‌دهند و اگر ممکنه باشند، ممکنه نتیجه می‌دهند، بیان شده‌است و در ادامه به ترکیب قیاسات جدلیه، خطابیه، شعریه و سوفسطائیه نیز پرداخته شده‌است. مقدمات علوم و موضوعاتشان مورد اشاره دیگری در این نهج است. از دید بو علی سینا، هر علمی دارای مبادیی است و مسائلی که مبادی، همان حدود و مقدماتی هستند که قیاس را تشکیل می‌دهند و حدود نیز مثل حدودی هستند که بر موضوع صناعت وارد می‌شوند. براهین و تناسب علوم که در آن جایگاه علمی نسبت به علم دیگر، تبیین گردیده است و همین‌طور تعریف برهان ان و برهان لم، موضوع دیگر اشارات این نهج می‌باشد.[پاورقی ۱۰]

💡 در برهان ان در آفريبنش جهان تامل و نظ مى كنند از آثار صنع محكم و نظام متين و متقنجهان و از تمام صنع و اتصال تدبيرپى مى برند كه جهان را ناگزير است ازجهانبانى كه صانعى است غير مخلوق و وجودى است قائم بذاتش و عليت عين ذات او است.