الموسیقی

[ویکی نور] رسالة فى الموسیقى، رساله اى است از ابن سینا، به زبان عربى و در مورد موسیقى.
این کتاب به همراه بیست دو رساله دیگر در مجموعه ای به نام رسائل ابن سینا، به چاپ رسیده است.
رساله، فاقد هر گونه باب بندى و فصل بندى است.
شیخ الرئیس، در آغاز این رساله صناعت موسیقى را مشتمل بر دو جزء مى داند که یکى از آنها تألیف نام دارد که موضوعش نغمه بوده و ناظر به حال اتفاق و تنافر مى باشد. جزء دوم نیز ایقاعات است که موضوعش زمان هاى فاصله شده در بین نغمات و نقراتى که بعضى به بعض دیگر منتقل مى شود، مى باشد. وى، در ادامه به تعریف نغمه مى پردازد و مى گوید: اصوات، بعضى ثقیله و برخى حاده هستند که این در مقایسه بعضى با بعضى دیگر نمایان مى گردد و هر کدام از حدّة و ثقل، اسبابى دارند.
چگونگى پیدایش نغمات گوناگون با توجه به طول وتر آلت موسیقى یا رخوت آن یا گشاد بودن یا تنگ بودن سوراخ هاى نى و... از جمله مطالبى است که در ادامه بررسى شده اند.

💡 یکی از شاخص‌ترین کتاب‌ها در زمینهٔ ادوار، کتاب الادوار فی الموسیقی نوشتهٔ صفی‌الدین ارموی است. در این کتاب، صفی‌الدین به بررسی موسیقی ایران از نظر تئوری موسیقی پرداخته و خصوصیاتی از قبیل پرده‌ها و نغمات را در چارچوب دو دایره با نام‌های «ادوار مشهوره» و «ادوار کثیره» شرح داده‌است. وی همچنین نحوهٔ کوک‌کردن سازهایی مثل بربط را شرح داده‌است. این کتاب قدیمی‌ترین را کتاب موجود دربارهٔ نظریهٔ علمی موسیقی ایرانی دانسته‌اند، و گفته شده که در تمدن اسلامی هیچ کتاب دیگری در این زمینه از نظر دفعات نسخه‌برداری و ترجمه و شرح به کتاب ادوار ارموی نرسیده‌است. با این حال، نظریهٔ ادوار هم پیش و هم پس از صفی‌الدین توسط چندین موسیقی‌شناس مطرح شده، و این کتاب هم تنها اثری نیست که با نام «الادوار» نوشته شده‌است.

💡 نوازندگان چیره‌دست، قطعه‌های ضربی را با این ساز به شیوه‌ای می‌نواختند که بسیار ریتمیک و طرب‌انگیز بود. در کتاب «ایران، گهواره دانش و هنر»، نوشته محمدعلی امام شوشتری به نقل از کتاب الموسیقی ابونصر فارابی، از سازی قدیمی به نام «دویانی» یا «نی جفتی» یاد می‌کند که از پیش از اسلام یکی از سازهای متداول ایرانیان بوده‌است. ابن خرداد در این خصوص می‌گوید «پس از آن، ایرانیان نای را برای همراهی با بربط برگزیدند و دویانی (نی جفتی) را برای تنبورها و سرنای را برای طبل‌ها». ابونصر فارابی دربارهٔ این ساز گوید: «بسیاری از مردم، نای جفتی به‌کار برند و این ساز معروف به دویانی است». مهشید نقاشپور، پژوهشگر موسیقی، می‌گوید در آثار سفالینه به دست آمده در شوش ساز دونای دیده می‌شود که احتمالا نی‌جفته نوع تغییریافته آن در طول تاریخ باشد.