اُبَیّ بن کعب بن قَیس بن عُبید بن زید انصاری، از بزرگان قبیله خزرج و تیره بنینَجّار، با کنیههایی چون ابومنذر یا ابوالطفیل شناخته میشود. او یکی از معدود افراد در دوران جاهلیت بود که سواد خواندن و نوشتن داشت و این قابلیت، جایگاه ویژهای برای او پس از ظهور اسلام رقم زد. اُبَیّ در بیعت عَقَبه حضوری فعال داشت و پس از هجرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به مدینه، به سرعت در زمره نویسندگان وحی، تنظیمکننده نامهها و معاهدات دولتی پیامبر قرار گرفت. همچنین، او وظیفه قرائت برخی نامههایی را که به محضر رسول خدا (ص) میرسید، بر عهده داشت و در تمامی غزوات ایشان، از جمله اولین سریه تحت فرماندهی حضرت حمزه، شرکت داشت. پیامبر اکرم (ص) در پیمان اخوت، میان او و سعید بن زید یا طلحة بن عبیدالله، پیوند برادری برقرار فرمودند.
پس از رحلت جانکاه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، اُبَیّ بن کعب در زمره آن دسته از اصحاب جلیلی قرار گرفت که از بیعت با ابوبکر امتناع ورزیدند و به حقانیت خلافت بلافصل حضرت علی بن ابیطالب (علیه السلام) گرایش داشتند. او در مقام احتجاج با ابوبکر ایستاد و صراحتاً اظهار داشت: «ای ابوبکر! حقی را که خداوند متعال به صراحت برای غیر تو قرار داده است، انکار مکن و مباد که اولین نفری باشی که از امر و وصیت رسول خدا در مورد ولیّ و برگزیدهاش سرپیچی مینمایی.» بر اساس برخی روایات شیعی، اُبَیّ در خطبهای نقل میکند که پیامبر اکرم (ص) شخصاً علی (علیه السلام) را به عنوان هدایتگر مهدی، خیرخواه امت، احیاکننده سنت نبوی و امام و پیشوای مسلمانان پس از خود معرفی فرموده و تأکید کردهاند: «ای اُبَیّ، بر تو باد به علی، زیرا او هدایتگر هدایتشده، نصیحتگوی امت من، احیاکننده سنت من و امام شما پس از من است؛ هر کس به این امر راضی باشد، مرا در همان حالتی ملاقات خواهد کرد که از دنیا رفتم.» برخی روایات نیز حاکی از آن است که پیامبر (ص) آینده امر خلافت و کسانی که آن را غصب خواهند کرد، برای او آشکار ساخته بودند.
در حوزه قرآن کریم، جایگاه اُبَیّ بن کعب بسیار رفیع و بیبدیل بود؛ او در عرصههای نگارش، جمعآوری، قرائت، تعلیم، تفسیر و فقه قرآن، تبحر کاملی داشت. انس بن مالک و قرظی، او را جزو چهار یا پنج نفری دانستهاند که در عصر حیات رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، اقدام به گردآوری کامل قرآن نمودند. بنا به نقل دیگر، وی یکی از دوازده نفری بود که حضرت عثمان (رضیالله عنه) برای تدوین نسخه رسمی قرآن کریم مأمور نمود. بر اساس روایتی مستند، گروه مأمور تدوین قرآن، مصحف را بر اساس نسخهای که نزد اُبَیّ بود و با املای خود او نوشتهاند؛ این امر سبب شده است که بر پایه نقل ابن ندیم، مصحف وی با سایر مصاحف آن دوران، اندکی تفاوتهای محتوایی داشته باشد.